Dilçilik elmi və onun sahələri
Linqvistika, obyekti və digər elmlərlə əlaqəsi.
Dilçilik (linqvistika) dili öyrənən elm sahəsidir; onun obyekti insanın əsas ünsiyyət vasitəsi olan təbii dildir. Dilçilik müstəqil elm kimi bir sıra qardaş elmlərlə sıx əlaqədədir: tarix elmi dilin inkişaf tarixini, sosial dəyişmələrini aydınlaşdırmağa kömək edir; məntiq dildəki anlayış, mühakimə və nəticəçıxarma formalarını araşdırır; psixologiya nitqin yaranma və qavranılma mexanizmlərini öyrənir; ədəbiyyatşünaslıq isə bədii mətnin dil vasitələrini tədqiq edir. Dilçiliyin öz daxilindəki sahələr arasında fonetika (dilin səslərini), leksikologiya (söz fondunu və söz mənasını), morfologiya (söz formalarını və qrammatik kateqoriyaları), sintaksis (söz birləşməsi və cümlə quruluşunu), etimologiya (sözün mənşəyini) və frazeologiya (sabit söz birləşmələrini) öyrənən bölmələr başlıca yer tutur.
Məsələn, «baş» sözünün mənşəyini araşdırmaq etimologiyanın, onun «baş vermək» kimi sabit birləşmədəki işlənişini isə frazeologiyanın predmetidir.
Əsas terminlər
| Sahə | Nəyi öyrənir | Nümunə |
|---|---|---|
| Fonetika | Dilin səs sistemi | «a», «b» səslərinin tələffüzü |
| Leksikologiya | Söz fondu və söz mənası | «ev» sözünün mənaları |
| Morfologiya | Söz formaları və qrammatik kateqoriyalar | «gəl-ir-əm» şəkilçiləri |
| Sintaksis | Söz birləşməsi və cümlə quruluşu | «Uşaq oxuyur» cümləsinin quruluşu |
| Etimologiya | Sözün mənşəyi və tarixi | «kitab» sözünün ərəb dilindən alınması |
| Frazeologiya | Sabit söz birləşmələri (frazeoloji vahidlər) | «əl uzatmaq» — kömək etmək |
Morfologiya + Sintaksis = Qrammatika (dilçiliyin iri bölməsi).
| Elm | Dilçiliyə verdiyi töhfə |
|---|---|
| Tarix | Dilin inkişaf tarixini və sosial dəyişmələrini aydınlaşdırır |
| Məntiq | Dildəki anlayış, mühakimə və nəticəçıxarma formalarını araşdırır |
| Psixologiya | Nitqin yaranma və qavranılma mexanizmlərini öyrənir |
| Ədəbiyyatşünaslıq | Bədii mətnin dil vasitələrini tədqiq edir |
Dilçilik bu elmlərlə əlaqəli olmaqla yanaşı, öz predmeti, metodu və sahələri olan müstəqil elmdir.
| Sahə | Nəyi öyrənir | Sual |
|---|---|---|
| Morfologiya | Sözün daxili quruluşu, şəkilçilər, qrammatik kateqoriyalar | Söz necə dəyişir? |
| Sintaksis | Sözlər arasındakı əlaqə, söz birləşməsi, cümlə | Sözlər cümlədə necə bağlanır? |
Morfologiya sözün özünü, sintaksis isə sözlər arasındakı münasibəti öyrənir.
- 1Sual 1: «Baş» sözü hansı dilə məxsusdur, mənşəyi nədir?
- 2Cavab 1: Etimologiya — söz mənşəyini araşdırır.
- 3Sual 2: «Baş vermək» birləşməsi sabit ifadədir, mənası «baş + vermək» hissələrinin cəmindən fərqlənir. Bunu kim öyrənir?
- 4Cavab 2: Frazeologiya — sabit söz birləşmələrini tədqiq edir.
- 5Sual 3: «Başlar» sözündə «-lar» şəkilçisi cəm kateqoriyasını bildirir. Bunu kim öyrənir?
- 6Cavab 3: Morfologiya — söz formalarını və qrammatik kateqoriyaları araşdırır.
- 7Nəticə: Eyni «baş» sözü üç fərqli sahənin predmeti ola bilər: mənşəyi → etimologiya; sabit birləşmə → frazeologiya; qrammatik forma → morfologiya.
- 1Vəziyyət: Tədqiqatçı dilin tarixdəki dəyişmələrini cəmiyyətin inkişafı ilə izah etmək istəyir.
- 2Seç: Tarix elmi — dilin inkişaf tarixini sosial hadisələrlə əlaqələndirir. Biologiya, kimya, astronomiya bununla məşğul deyil.
- 3Vəziyyət 2: Alim «dil-düşüncə» münasibətini araşdırır: nitq zamanı beyin hansı proseslərdən keçir?
- 4Seç 2: Psixologiya — nitqin yaranma və qavranılma mexanizmlərini öyrənir. Bu, biologiyanın deyil, psixologiyanın predmetidir.
Etimologiya ilə frazeologiyanı qarışdırmayın. Etimologiya tək sözün mənşəyini öyrənir; frazeologiya isə «əl uzatmaq», «göz qoymaq» kimi sabit birləşmələri tədqiq edir.
Morfologiya ilə sintaksisi eyniləşdirməyin. Morfologiya sözün daxili formasını (şəkilçilər, kateqoriyalar) öyrənir; sintaksis isə sözlər arasındakı əlaqəni — söz birləşməsini və cümləni araşdırır.
Etimologiya qrammatikanın bir hissəsi deyil. Qrammatika yalnız morfologiya + sintaksisdən ibarətdir; etimologiya və frazeologiya ayrıca sahələrdir.
Dilçilik müstəqil elm olsa da, tarix, məntiq, psixologiya, ədəbiyyatşünaslıqla sıx əlaqədədir. «Müstəqil elm» — «heç bir elmlə əlaqəsi yoxdur» demək deyil.
Qaydalar
- 1Dilçiliyin (linqvistikanın) obyekti təbii dildir — insanın yaratdığı ünsiyyət sistemi.
- 2Dilçilik digər elmlərlə əlaqədədir: tarixlə (dilin tarixi inkişafı), məntiq elmi ilə (anlayış-mühakimə formaları), psixologiya ilə (nitqin yaranması/qavranılması), ədəbiyyatşünaslıqla (bədii dil).
- 3Fonetika — səsləri; leksikologiya — söz fondunu; morfologiya — söz formalarını; sintaksis — söz birləşməsi və cümləni öyrənən sahələrdir.
- 4Etimologiya sözün ilkin mənşəyini və tarixini araşdırır; frazeologiya isə sabit söz birləşmələrini (frazeoloji vahidləri) tədqiq edir.
- 5Qrammatika morfologiya ilə sintaksisi birləşdirir: morfologiya sözün daxili quruluşu və forması, sintaksis isə sözlər arasındakı əlaqə ilə məşğuldur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir