Fonetika və fonem anlayışı
Fonem — mənafərqləndirici səs vahidi.
Fonetika dilçiliyin dilin səs sistemini öyrənən sahəsidir; o, konkret nitq axınındakı səsləri, onların xüsusiyyətlərini və sistem daxilindəki funksiyalarını araşdırır. Fonetikanın nəzəri baxımdan ən mühüm anlayışı fonemdir. Fonem dilin ən kiçik mənafərqləndirici səs vahididir: o, özü məna daşımır, lakin sözlərin mənasını bir-birindən fərqləndirir. Fonemin bu xüsusiyyəti onun abstrakt vahid olduğunu göstərir — fonem nitq axınında müxtəlif cür tələffüz oluna bilsə də, həmin variantların (allofon) hamısı bir fonemi təmsil edir. Konkret nitqimizdə eşitdiyimiz hər bir səs isə fonemə görə ikinci planda duran nitq hadisəsidir. Fonemin səsdən fərqi bu ikili xarakter üzərindədir: fonem dil sisteminə (abstrakt, ümumi), səs isə nitqə (konkret, fərdi) aiddir. Azərbaycan dilindəki /t/ və /d/ fonemlər «tar» və «dar» sözlərini, /b/ və /p/ fonemlər isə «bal» və «pal» sözlərini bir-birindən fərqləndirir.
Məsələn, /k/ və /q/ fonemləri «kar–qar» minimal cütünü yaradır: yalnız bir fonem fərqi ilə iki tam müxtəlif söz meydana gəlir.
Əsas terminlər
| Anlayış | Nəyə aiddir | Xüsusiyyəti | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Fonem | Dil sistemi (abstrakt) | Özü məna daşımır; sözləri fərqləndirir | /t/, /d/, /k/, /q/ |
| Allofon | Konkret nitq | Fonemin tələffüz variantı; mənəfərqləndirmir | /k/-nin qalın sait yanındakı tələffüzü |
| Morfem | Dil sistemi | Özü məna daşıyır; ən kiçik mənalı vahid | «-lar», «ev», «gəl-» |
| Heca | Nitq (artikulyasiya) | Bir nəfəslə deyilən səs qrupu; məna daşımır | «kar» = 1 heca |
Fonem morfem deyil: morfem məna daşıyır, fonem yalnız məna fərqləndirir.
| Söz 1 | Söz 2 | Fərqlənən fonem cütü | Fərqləndirici əlamət |
|---|---|---|---|
| tar | dar | /t/ — /d/ | Karlıq — cingiltililik |
| bal | pal | /b/ — /p/ | Cingiltililik — karlıq |
| kar | qar | /k/ — /q/ | Öndil — arxadil |
| göl | gül | /ö/ — /ü/ | Yuvarlaq sait fərqi |
| qan | qaz | /n/ — /z/ | Burunlu — sürtünücü samit |
| pir | bir | /p/ — /b/ | Karlıq — cingiltililik |
Minimal cütdə hər iki söz Azərbaycan dilinin mövcud sözü olmalıdır; uydurma söz minimal cüt yaratmır.
| Sahə | Öyrənir | Əsas vahidi |
|---|---|---|
| Fonetika | Səslərin fiziki-artikulyasiya xüsusiyyətlərini | Səs |
| Fonologiya (fonemika) | Fonemlərin dildəki funksional sistemini | Fonem |
| Morfologiya | Söz quruluşunu və söz formalarını | Morfem |
| Leksikologiya | Sözün mənasını və lüğət tərkibini | Leksem |
| Sintaksis | Cümlə quruluşunu | Cümlə |
Fonetika dilin səs bazasını öyrənir; bu baza morfologiya, leksika və sintaksisə material verir.
- 1Verilmiş material: «bal» → «pal» dəyişikliyi; «bal» → «ballar» dəyişikliyi; nitqdə /k/-nin qalın sait yanında fərqli eşidilməsi.
- 21-ci hal: «bal» → «pal»: /b/ yerinə /p/ gəldi. Məna dəyişdi. Bu, fonem dəyişikliyidir — fonemin mənafərqləndirici funksiyası. «bal–pal» minimal cüt əmələ gətirir.
- 32-ci hal: «bal» → «ballar»: «-lar» şəkilçisi əlavə olundu, fonem əvəzlənməsi yox. Bu, morfemin (şəkilçinin) işidir, fonemin deyil.
- 43-cü hal: /k/-nin tələffüz variantı: Fərqli tələffüz eşidilsə də söz mənası dəyişmir → bu, allofondur. Allofon fonem deyil; o, fonemin konkret nitqdəki realizasiyasıdır.
- 5Nəticə: Mənafərqləndirən → fonem. Konkret tələffüz variantı → allofon. Məna daşıyan kiçik vahid → morfem.
Ən geniş yayılmış səhv: fonemin özünün məna daşıdığını düşünmək. Fonem yalnız sözlər arasında MƏNA FARQI yaradır — məsələn, /b/ «bal»ı «pal»dan fərqləndirir, lakin /b/-nin özünün leksik mənası yoxdur. Məna daşıyan kiçik vahid — morfemdir.
Allofon ilə fonemi qarışdırmaq: «Nitq axınındakı konkret tələffüz hadisəsi fonemdir» — BU YANLIŞ. Konkret tələffüz hadisəsi allofondur. Fonem abstrakt, ümumi vahiddir; allofon isə onun konkret nitqdəki variantıdır.
Minimal cütdə HƏR İKİ söz dildə MÖVCUD olmalıdır. «buz–puz» minimal cüt deyil, çünki «puz» Azərbaycan dilinin sözü deyil. Eyni şəkildə, «ev–yev» cütü də minimal cüt sayılmır.
Yaddaş köməkçisi: fonem → dil sistemi (abstrakt, ümumi); allofon → nitq (konkret, fərdi). Bu, Sossürün «dil (langue) — nitq (parole)» fərqinin fonetikaya tətbiqidir.
Qaydalar
- 1Fonetika dilçiliyin dilin səs quruluşunu öyrənən sahəsidir; o, səsləri, fonemləri, vurğunu və intonasiyanı araşdırır.
- 2Fonem dilin ən kiçik mənafərqləndirici vahididir: özü məna daşımır, lakin sözlərin mənasını fərqləndirir (məs. /t/–/d/: tar–dar).
- 3Fonem abstrakt dil vahididir, konkret nitqdə isə onun müxtəlif tələffüz variantları (allofon) özünü göstərir.
- 4Bir fonemin digəri ilə əvəz olunması ilə yaranan minimum fərqli söz cütü «minimal cüt» adlanır (məs. bal–pal, qan–qaz).
- 5Fonem dil sisteminə (abstrakt, ümumi), konkret nitqdəki səs isə nitqə (konkret, fərdi) aiddir — bu iki anlayış bir-birinə qarışdırılmamalıdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir