Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşu; dil və mədəniyyət
Aqqlütinativ quruluş; dil və xalqın tarixi.
Dünyanın dilləri morfoloji quruluşuna görə bir neçə tipə bölünür: aqqlütinativ (iltisaqi), flektiv (bükümlü), izolyasiya edən (amorf) və birləşdirici (polisintetik). Azərbaycan dili aqqlütinativ dillər qrupuna daxildir: bu dildə söz kökü dəyişmir, hər şəkilçi aydın şəkildə bir qrammatik mənaya xidmət edir və şəkilçilər ardıcıl olaraq kökün sonuna artırılır. Flektiv dillərdə (məs., rus, latın) isə şəkilçi eyni zamanda bir neçə qrammatik mənaya (hal, cins, say) işarə edə bilir. Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də xalqın mədəniyyətini, adət-ənənəsini, tarixi yaddaşını saxlayan bir xəzinədir: dildə işlənən sözlər, ifadələr, atalar sözləri xalqın keçdiyi tarixi yolu əks etdirir. Azərbaycan dili türk dillərinin oğuz qrupuna aid olduğundan, aqqlütinativ quruluş türk xalqlarının ortaq miras dilini də birləşdirir.
Məsələn, «ev-lər-imiz-dən» sözündə dörd şəkilçi ardıcıl şəkildə artırılıb: «ev» kök, «-lər» çoxluq, «-imiz» mənsubiyyət, «-dən» hal şəkilçisidir.
Əsas terminlər
| Tip | Əsas xüsusiyyət | Kök | Şəkilçi/məna nisbəti | Nümunə dillər |
|---|---|---|---|---|
| Aqqlütinativ (iltisaqi) | Şəkilçilər ardıcıl kökün sonuna artırılır | Dəyişmir | 1 şəkilçi = 1 məna | Azərbaycan, türk, fin, macar |
| Flektiv (bükümlü) | Şəkilçi bir neçə qrammatik mənaya işarə edir | Bəzən dəyişə bilir | 1 şəkilçi = 2+ məna | Rus, alman, latın, fransız |
| İzolyasiya edən (amorf) | Sözlər şəkilçisiz; məna söz sırası ilə verilir | Sabit, şəkilçisiz | Şəkilçi yoxdur | Çin, vyetnam |
| Polisintetik (birləşdirici) | Bir söz tam cümləni ifadə edir | Söz içinə çoxlu element daxil olur | Cümlə = bir söz | Bəzi Şimali Amerika yerli dilləri |
Azərbaycan dili aqqlütinativ tipə aiddir: kök sabit qalır, hər şəkilçi bir qrammatik məna daşıyır.
| Morfem | Növü | Qrammatik məna | Sıra |
|---|---|---|---|
| ev | Kök | Əsas leksik məna | 1-ci (sabit, dəyişmir) |
| -lər | Şəkilçi (qrammatik) | Çoxluq (cəm) | 2-ci |
| -imiz | Şəkilçi (qrammatik) | Mənsubiyyət (bizim) | 3-cü |
| -dən | Şəkilçi (qrammatik) | Ayrılıq hal | 4-cü |
Sözdə 4 morfem var: 1 kök + 3 şəkilçi. Hər şəkilçi aydın hüdudla ayrılır.
| Dilin rolu | Nümunə |
|---|---|
| Tarixi yaddaşın saxlanması | Tarixizmlər: «dəmirçi», «dülgər», «çilingər» — köhnəlmiş peşə adları keçmiş həyat tərzini əks etdirir |
| Mədəniyyətin ötürülməsi | Atalar sözləri xalqın hikmətini nəsildən nəsilə daşıyır |
| Milli kimliyin qorunması | «Novruz», «su», «torpaq», «od», «yel» — qədim türk inanc sistemi və mərasim mədəniyyəti dildə yaşayır |
| Ünsiyyət vasitəsi | Şifahi və yazılı formalarda cəmiyyəti birləşdirir |
Dil-mədəniyyət əlaqəsi üçtərəflidir: dil həm mədəniyyətin məhsuludur, həm daşıyıcısı, həm də yaradıcısıdır.
- 1Addım 1 — Kökü tapın: «oxu» — kökdür. Bütün şəkilçilər artırılarkən «oxu» dəyişmir.
- 2Addım 2 — Şəkilçiləri ardıcıl ayırın: oxu + -cu (sözdüzəldici, peşə) + -lar (çoxluq) + -ımız (mənsubiyyət, bizim) + -dan (ayrılıq hal)
- 3Addım 3 — Hər şəkilçinin məna sayını yoxlayın: «-cu» — yalnız peşə; «-lar» — yalnız çoxluq; «-ımız» — yalnız mənsubiyyət; «-dan» — yalnız hal. Hər biri bir məna = aqqlütinativ.
- 4Addım 4 — Şəkilçi sayını hesablayın: 4 şəkilçi, 5 morfem (kök + 4 şəkilçi). Sıra pozulmaz: sözdüzəldici → çoxluq → mənsubiyyət → hal.
- 5Nəticə: Söz aqqlütinativ quruluşun bütün əlamətlərini daşıyır: sabit kök, ardıcıl şəkilçilər, hər şəkilçi bir məna.
- 1Rus dilindəki söz: «stolov» — «-ov» şəkilçisi eyni anda yiyəlik hal + cəm + kişi cins mənası verir. Bu bir şəkilçi, çox məna → flektiv quruluş.
- 2Azərbaycan dilindəki söz: «kitab-lar-ın» — «-lar» yalnız çoxluq, «-ın» yalnız yiyəlik hal. İki şəkilçi, hər biri bir məna → aqqlütinativ quruluş.
- 3Nəticə: Rus dili flektiv, Azərbaycan dili aqqlütinativdir. Fərqin əsası: «1 şəkilçi = neçə məna?» sualının cavabıdır.
Tələbələr tez-tez «şəkilçilərin çoxluğu = flektivlik» deyə düşünür. Bu yanlışdır: Azərbaycan dilinin şəkilçi sistemi çox zəngindir, lakin bu onu aqqlütinativ edir, flektiv deyil. Meyar şəkilçi sayı deyil — bir şəkilçinin neçə mənaya xidmət etməsidir.
«Ev-lər-də» sözündə şəkilçi sayını 3 kimi göstərmək tez-tez rast gəlinir. Doğrusu: «ev» kökdür, «-lər» və «-də» iki şəkilçidir. Morfem sayı isə 3-dür (kök + 2 şəkilçi). Morfem sayı ilə şəkilçi sayını qarışdırmayın.
Polisintetik dilləri aqqlütinativ ilə eyniləşdirmək səhvdir. «Bir sözdə çox şəkilçi ola bilir» prinsipi polisintetikliyin meyarı deyil; polisintetik dildə bir söz bütöv cümləni ifadə edir. Azərbaycan dilinin çox şəkilçili sözləri (məs., «gəl-mə-yə-cək-siniz») aqqlütinativliyin nümunəsidir.
Şəkilçilərin sırası aqqlütinativ dildə müəyyəndir: sözdüzəldici şəkilçi → çoxluq → mənsubiyyət → hal. «Qardaş-ım-lar-dan» («mənsubiyyət çoxluqdan əvvəl») aqqlütinativ normaya ziddir; doğrusu «qardaş-lar-ım-dan»dır.
«İltisaqi» termini ərəbcə «yapışdırılan, birləşdirilən» mənasını verir — şəkilçilərin kökə yapışdırılması prinsipini özündə əks etdirir. Bunu yadda saxlamaq «aqqlütinativ» terminini öyrənməyi asanlaşdırır.
Qaydalar
- 1Azərbaycan dili aqqlütinativ (iltisaqi) dillər qrupuna aiddir: söz kökü dəyişmir, şəkilçilər ardıcıl olaraq kökün sonuna artırılır.
- 2Hər şəkilçi yalnız bir qrammatik mənaya xidmət edir; şəkilçilərin sırası müəyyəndir: kök + sözdüzəldici + leksik + qrammatik şəkilçilər.
- 3Flektiv dillərdə (məs., rus, alman, latın) bir şəkilçi eyni zamanda bir neçə qrammatik mənaya (hal + say + cins) işarə edə bilir — bu, aqqlütinativ dildən əsas fərqidir.
- 4Dil xalqın tarixi yaddaşının, mədəniyyətinin və milli kimliyinin daşıyıcısıdır; sözlər, ibarələr, atalar sözləri həmin tarixi izin ən canlı şahididir.
- 5Türk dilləri ailəsinin oğuz qrupuna daxil olan Azərbaycan dili, morfoloji quruluşca türk dilləri ilə ortaq aqqlütinativ xüsusiyyəti paylaşır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir