Sözün mənaları
Leksik/qrammatik, həqiqi/məcazi məna.
Hər söz iki növ mənaya malikdir: leksik məna və qrammatik məna. Leksik məna sözün əşya, hadisə, hərəkət, əlamət və ya anlayışla birbaşa bağlı olan konkret, fərdi mənasıdır — yəni həmin söz başqa sözlərdən hansı məzmuna görə fərqlənir. Qrammatik məna isə sözün nitq hissəsi kimi mənsubiyyəti, onun kateqorial xüsusiyyətləri (hal, say, şəxs, zaman, növ kimi qrammatik kateqoriyalar) ilə bağlıdır. Bu iki məna bir-birini tamamlayır: eyni söz həm konkret leksik məna, həm də qrammatik məna daşıyır. Bundan başqa, sözün leksik mənası iki növdə — həqiqi (nominativ) və məcazi (metaforik) formada özünü göstərir. Həqiqi məna sözün birbaşa, əsas, tarixən ilk sabitləşmiş anlamıdır; məcazi məna isə oxşarlıq, bitişiklik və ya funksiya bənzərliyinə əsaslanaraq başqa əşya və anlayışlara köçürülən ikinci dərəcəli mənadır. Bir sözün bir neçə leksik mənaya — həqiqi və bir və ya bir neçə məcazi mənaya — sahib olması çoxmənalılıq (polisemiya) adlanır.
Məsələn: «dağın başı» ifadəsindəki «baş» sözü məcazi mənada — yüksək zirvə mənasında — işlənmişdir, çünki bu əşya ilə insan başı arasında forma-funksiya oxşarlığı var.
Əsas terminlər
| Məna növü | Nəyə aiddir | İfadə vasitəsi | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Leksik məna | Sözün konkret məzmunu — əşya, hərəkət, əlamət | Sözün özü (kök) | «oxumaq» — kitab/mətn üzərindəki fəaliyyət |
| Qrammatik məna | Sözün kateqorial xüsusiyyətləri (hal, zaman, şəxs, say, növ) | Şəkilçilər | «oxudum» — I şəxs, tək, keçmiş zaman |
| Həqiqi (nominativ) məna | Leksik mənanın ilkin, birbaşa forması | Sözün əsas lüğət mənası | «baş» — insan başı |
| Məcazi məna | Leksik mənanın köçürülmüş, ikinci dərəcəli forması | Oxşarlıq və ya bitişiklik | «dağın başı» — zirvə |
Leksik məna (həqiqi + məcazi) və qrammatik məna hər sözdə eyni anda mövcuddur; bunlar bir-birini istisna etmir.
| Söz | Həqiqi mənada işləndiyi nümunə | Məcazi mənada işləndiyi nümunə | Köçürmənin əsası |
|---|---|---|---|
| baş | Uşağın başı ağrıyır. | Dağın başı qarda idi. | Forma oxşarlığı (yuxarı hissə) |
| ayaq | Həkim onun ayağını yoxladı. | Dağın ayağında bir kənd var. | Mövqe oxşarlığı (aşağı hissə) |
| göz | Uşağın gözü qəhvəyi rənglidir. | Çeşmənin gözü daşların arasından çıxır. | Forma oxşarlığı (çıxış nöqtəsi) |
| ağır | Bu çanta çox ağırdır. | Ağır xəstəlik, ağır cəza. | Keyfiyyət bənzərliyi (ciddilik) |
| şirin | Bu gilas çox şirindir. | Onun şirin danışığı hamını cəlb edirdi. | Keyfiyyət bənzərliyi (xoşagəlimlilik) |
Məcazi məna bədii dillə məhdudlaşmır — danışıq dilində, elmi dildə və s. də işlənir.
| Meyar | Çoxmənalılıq (polisemiya) | Omonimlər |
|---|---|---|
| Mənalar arası əlaqə | Mənalar eyni kökdən, tarixi əlaqəli | Mənalar tamamilə fərqli, əlaqəsiz |
| Söz sayı | Bir söz, bir neçə məna | Fərqli sözlər, eyni fonetik forma |
| Yaranma yolu | Semantik köçürmə (oxşarlıq/bitişiklik) | Fonetik üst-üstə düşmə və ya ayrı kökdən inkişaf |
| Nümunə | «baş»: insan başı → dağın başı → baş rəis | «yaz» (fəsil) ≠ «yaz» (yazmaq) |
Çoxmənalı sözün bütün mənalarının hamısı leksik məna kateqoriyasına daxildir.
- 1Addım 1: Sözün kökünü tap: «oxudum» → kök: «oxu-» (oxumaq feli)
- 2Addım 2: Leksik mənanı müəyyən et: Kök məzmuna görə: «kitab/mətn üzərindəki fəaliyyət» — bu leksik mənadır; lüğətdə məhz bu izah olunur.
- 3Addım 3: Qrammatik mənanı müəyyən et: Şəkilçi «-dum»: I şəxs, tək, qəti keçmiş zaman — bu qrammatik mənadır; nitq hissəsi: fel.
- 4Nəticə: «oxudum»da leksik məna (oxumaq hərəkəti) və qrammatik məna (I şəxs, tək, keçmiş zaman) eyni anda mövcuddur.
- 1Cümlə I: «Payızda ağacların yarpaqları tökülür» — «yarpaq» bitkinin hissəsini birbaşa bildirir. Köçürmə yoxdur → həqiqi məna.
- 2Cümlə II: «Dəftərin son yarpağına yazını köçürdü» — «yarpaq» dəftərin vərəqini bildirir. Bitki yarpağından vərəqə forma oxşarlığına əsaslanan köçürmə var → məcazi məna.
- 3Nəticə: Eyni söz («yarpaq») hər iki cümlədə fərqli məna daşıyır: birinci həqiqi, ikinci məcazidir. Bu, çoxmənalılıq (polisemiya) hadisəsidir.
Tələbə səhvi: «Məcazi məna yalnız bədii əsərlərdə işlənir» — bu yanlışdır. Məcazi məna danışıq dilində («ağır xasiyyət», «isti münasibət»), elmi dildə («cərrahiyyə bıçağının ağzı») və s. üslublarda da işlənir.
Tələbə səhvi: Leksik və qrammatik mənanın yerlərini dəyişdirmək — məsələn, «kitab» sözü üçün «leksik məna: isim; qrammatik məna: yazılı nəşr» demək yanlışdır. Düzgünü: leksik məna = yazılı nəşr (məzmun); qrammatik məna = isim, cəm/hal şəkilçisi qəbul edir (kateqoriya).
Diqqət: Çoxmənalılıq (polisemiya) ilə omonimliyi qarışdırmayın. Çoxmənalılıqda mənalar tarixi baxımdan eyni kökdən inkişaf etmişdir («baş»ın bütün mənalarının hamısı eyni sözdür). Omonimlərdə isə sözlər kökən etibarilə tamamilə fərqlidir — eyni fonetik forma təsadüfen üst-üstə düşmüşdür.
Yaddaş köməkçisi: Həqiqi mənanı müəyyən etmək üçün «söz bilavasitə nəyi adlandırır?» sualına cavab ver. Məcazi məna üçün: «aralarında oxşarlıq/bitişiklik var, lakin birbaşa adlandırma yoxdur.» — «Dağın başı»nda insan başı ilə dağ zirvəsi arasında forma (yuxarı hissə) oxşarlığı var, ona görə məcazidir.
Qaydalar
- 1Leksik məna sözün konkret əşya, anlayış, hərəkət və ya əlamətlə bağlı fərdi mənasıdır; hər söz lüğətdə məhz leksik mənasına görə izah olunur.
- 2Qrammatik məna sözün nitq hissəsi kimi aid olduğu kateqorial mənasıdır (hal, zaman, şəxs, say, növ və s. qrammatik kateqoriyalarla ifadə olunur).
- 3Həqiqi (nominativ) məna sözün birbaşa, əsas, ilkin anlamıdır; söz bilavasitə əşya, əlamət və ya hərəkəti adlandırır.
- 4Məcazi məna oxşarlıq, bitişiklik və ya funksiya bənzərliyinə əsaslanaraq sözün başqa əşya və anlayışlara köçürülmüş ikinci dərəcəli anlamıdır.
- 5Bir sözün həm həqiqi, həm də bir və ya bir neçə məcazi mənaya malik olması çoxmənalılıq (polisemiya) adlanır; bu, lüğət zənginliyinin əsas mənbəyidir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir