Lüğət tərkibi: tarixi dəyişiklik, alınma və işlənmə dairəsi
Arxaizm/neologizm, əsl və alınma, ümumişlək sözlər.
Dilin lüğət tərkibi canlı bir sistem olaraq zaman içində dəyişir: köhnəlmiş sözlər (arxaizmlər) aktiv işləklikdən çıxır, yenilər (neologizmlər) yaranır. Arxaizmlər daha dəqiq adları olan sözlərin mövqeyini itirməsi ilə yaranır (məs. «düşmən» yerinə əvvəllər «yağı» işlənib); tarixizmlər isə həmin predmet ya hadisənin özünün aradan çıxmasıyla (məs. «xarrat» sənəti) əmələ gəlir. Mənşəyinə görə sözlər əsl Azərbaycan (türk kökənli) sözlər — «su», «daş», «el» — və alınma sözlərə bölünür; alınmaların başlıca qrupları ərəb-fars mənşəlilər («kitab», «vaxt», «dost») və rus-Avropa mənşəlilərdir («telefon», «qaz», «qatar»). Ərəb mənşəli sözlərin bir çoxu iki kökün birləşməsindən düzəlmiş mürəkkəb quruluşa (məs. «məktəb»), rus-Avropa mənşəlilər isə çox vaxt samit qrupu ilə başlamağa («plan», «stol») meyllidir. İşlənmə dairəsinə görə isə sözlər ümumişlək (hər kəsin başa düşdüyü: «ana», «ev», «getmək») və ümumişlək olmayan — termin («gen», «amper»), dialektizm («küpə» — sırğa), jarqon («uşaq danışığı» sözləri) və peşə-sənət sözləri — qruplarına ayrılır.
Məsələn, «skalpel» termini yalnız tibb sahəsindəki mütəxəssislər arasında işlənən ümumişlək olmayan sözdür.
Əsas terminlər
| Kateqoriya | Köhnəlmənin səbəbi | Predmetin mövcudluğu | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Arxaizm | Daha uyğun sinonimin sıxışdırması | Hələ mövcuddur | «yağı» (→ «düşmən»), «dərya» (→ «dəniz») |
| Tarixizm | Predmetin ya institutun özünün aradan çıxması | Artıq mövcud deyil | «xarrat» (peşə aradan çıxıb), «çar» (idarə forması yoxdur) |
| Neologizm | Yeni anlayış ya texnologiyanın yaranması | Mövcuddur (yeni) | «bloq», «selfi», «kopipast» |
Arxaizm ilə tarixizmin əsas fərqi: arxazmdə predmet var, yalnız söz dəyişmişdir; tarixizmdə isə predmetin özü yoxdur.
| Mənşə qrupu | Xarakter əlamət | Nümunə sözlər |
|---|---|---|
| Əsl Azərbaycan (türk-oğuz) | Samit birləşməsiylə başlamır; ahəng qanununa tabedir | «su», «daş», «el», «ev», «getmək» |
| Ərəb mənşəli | Mürəkkəb kök quruluşu; çox vaxt ahəng qanununa tam tabe olmur | «kitab», «vaxt», «elm», «məktəb», «müəllim», «həqiqət» |
| Fars mənşəli | Əksər hallarda heca quruluşu Azərbaycan sözünə yaxın; ancaq müəyyən söz modeli ilə tanınır | «dost», «şəhər», «bağ», «pərdə», «neft» |
| Rus-Avropa mənşəli | Adətən samit birləşməsiylə başlayır; ahəng qanununa tabe deyil | «stol», «plan», «sport», «telefon», «qatar» |
Samit birləşməsiylə başlamaq (st-, pl-, sp-) rus-Avropa alınmalarının ən etibarlı göstəricisidir.
| Qrup | İşlənmə dairəsi | Nümunə |
|---|---|---|
| Ümumişlək sözlər | Bütün danışanlar tərəfindən başa düşülür | «ana», «ev», «getmək», «su» |
| Terminlər | Müəyyən elm ya texnika sahəsinin mütəxəssisləri | «skalpel» (tibb), «amper» (fizika), «gen» (biologiya) |
| Dialektizmlər | Müəyyən coğrafi ərazi (şivə) | «küpə» (sırğa mənasında bəzi ərazilərdə) |
| Peşə-sənət sözləri | Müəyyən sənət ya peşə sahibləri | dülgər, dəmirçi, təbib leksikası |
| Jarqonlar | Müəyyən sosial qrup (qeyri-rəsmi danışıq) | IT mütəxəssislərinin «debug etmək», «patch atmaq» ifadələri |
Ümumişlək olmayan dörd qrup: termin (sahə), dialektizm (ərazi), peşə-sənət sözləri (sənət), jarqon (sosial qrup).
- 1Söz: «xarrat»: «Xarrat» — balta və rəndə ilə ağac işləyən ustanın adı.
- 2Sual 1: Predmet/anlayış hələ mövcuddurmu?: Müasir dövrdə «xarrat» sənəti sənaye texnikası ilə əvəz olunmuş, bu peşə aradan çıxmışdır. Cavab: Xeyr.
- 3Nəticə: Tarixizm: Predmetin özü mövcud olmadığından «xarrat» tarixizmdir.
- 4Söz: «yağı»: «Yağı» — düşmən mənasında işlənmiş köhnə söz; müasir dildə «düşmən» işlənir.
- 5Sual 1: Predmet/anlayış hələ mövcuddurmu?: «Düşmən» anlayışı mövcuddur; yalnız «yağı» sözü sıxışdırılmışdır. Cavab: Bəli.
- 6Nəticə: Arxaizm: Predmet var, lakin daha uyğun sinonim («düşmən») «yağı» sözünü sıxışdırdığı üçün «yağı» arxaizmdir.
- 1Söz: «stol»: Samit birləşməsiylə başlayır (st-). Bu rus-Avropa mənşəli alınmaların xarakter əlamətidir. Nəticə: Rus mənşəli alınma.
- 2Söz: «dost»: Samit birləşməsiylə başlamır; ahəng qanununa tabe görünür; lakin «bağ», «şəhər» ilə eyni qrupdur. Nəticə: Fars mənşəli alınma.
- 3Söz: «elm»: Ahəng qanununa tam tabe olmur (e-l-m — hər ikisi incə kimi görünsə də, ərəb kök quruluşuna uyğundur). «Kitab», «vaxt», «həqiqət» ilə eyni qrupdur. Nəticə: Ərəb mənşəli alınma.
- 4Söz: «su»: Tək hecalıdır; samit birləşməsiylə başlamır; ahəng qanununa tam tabedir; türk-oğuz kökənlidir. Nəticə: Əsl Azərbaycan sözü.
Ən çox edilən səhv: «xarrat» sözünü arxaizm saymaq. Arxaizmdə predmet mövcuddur, yalnız söz köhnəlmişdir. «Xarrat»da isə peşənin özü aradan çıxmışdır — bu tarixizmdir. Yoxlama sualı: «Bu predmet ya hadisə bu gün də mövcuddurmu?» — Xeyr → tarixizm; Bəli → arxaizm.
Tez-tez edilən səhv: termini dialektizm ya jarqonla qarışdırmaq. Termin — elm sahəsinin rəsmi sözüdür (sahə məhdudiyyəti); dialektizm — müəyyən coğrafi əraziylə bağlıdır (ərazi məhdudiyyəti); jarqon — sosial qrupun qeyri-rəsmi leksikasıdır (sosial məhdudiyyət). Meyarlar fərqlidir.
Diqqət: ərəb mənşəli alınmaların bir çoxu ahəng qanununa tam tabe olmur — «kitab» (qalın-incə qarışıq), «vaxt», «elm». Bu, onların əsl Azərbaycan sözü olmadığının göstəricilərindən biridir. Ahəng qanununa tabe olmamaq = ərəb (ya qismən fars) mənşəyinin işarəsidir.
Neologizm — daimi status deyil. Bir söz dilə yeni girdikdə neologizmdir; zamanla geniş işlənib lüğətlərə keçdikcə ümumişlək sözə çevrilir. Nümunə: «radio», «televiziya», «kompüter» bir vaxt neologizm idi, indi ümumişlək sözlərdir.
Qaydalar
- 1Arxaizmlər işləkliyini itirmiş, lakin dil tarixində mövcud olan sözlərdir; tarixizmlər isə həmin əşya ya hadisənin özünün aradan çıxması nəticəsində köhnəlmiş sözlərdir.
- 2Neologizmlər dilə yeni daxil olmuş və ya yeni yaradılmış sözlərdir; onlar zaman keçdikcə ümumişlək sözlərə çevrilə bilər.
- 3Əsl Azərbaycan sözləri türk kökənli (oğuz qrupu) sözlərdir; ərəb-fars alınmaları çox vaxt söz köküylə birlikdə morfoloji modeli — məs. «məktəb», «şagird», «vaxt» — xarici quruluşla tanınır.
- 4Rus-Avropa mənşəli alınmalar çox zaman samit birləşməsiylə başlayır («plan», «stol», «sport»), Azərbaycan sözlərinin quruluşuna uyğun deyil.
- 5İşlənmə dairəsinə görə sözlər ümumişlək (hamı tərəfindən başa düşülən) və ümumişlək olmayan — termin, dialektizm, peşə-sənət sözləri, jarqon — qruplarına bölünür.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir