Qrammatik norma; normaların tarixiliyi və nitq istisnaları
Morfoloji-sintaktik norma, tarixilik, istisnalar.
Qrammatik norma ədəbi dildə şəkilçilərin, söz formalarının və cümlə quruluşunun düzgün işlədilməsi qaydalarını müəyyən edir. Morfoloji norma ahəng qanununa uyğun şəkilçi seçimini, kəmiyyət, hal, şəxs şəkilçilərinin düzgün qoşulmasını əhatə edir; sintaktik norma isə söz sırası (Azərbaycan dilində əsasən: mübtəda — xəbər sırası, təyin-mübtədadan əvvəl) və uzlaşma qaydalarını tənzimləyir. Qrammatik norma tarixin müxtəlif dövrlərində dəyişmiş, bəzi köhnəlmiş formalar müasir normadan kənarlaşmış, yeni normalar isə ədəbi dildə möhkəmlənmişdir — bu, normaların tarixiliyini sübut edir. Nitq istisnaları isə rəsmi ədəbi normadan kənarda olsa da, dil cəmiyyəti tərəfindən qəbul edilmiş, ənənəvi işlənmə əsasında sabitləşmiş hallardır; onlar 'yanlış' sayılmır, lakin normanın özü deyil.
Məsələn: «kitabları oxudum» cümləsindəki «-ları» şəkilçisi ahəng qanununa (arxa sıra saiti «a») uyğun işlədildiyi üçün qrammatik normanı qoruyur, «kitabləri» isə normanı pozur.
Əsas terminlər
| Sahə | Nəyi tənzimləyir | Nümunə (düzgün) | Pozuntu nümunəsi |
|---|---|---|---|
| Morfoloji norma | Şəkilçilərin ahəng qanununa uyğun seçimi; kəmiyyət, hal, şəxs şəkilçiləri | «kitabları», «evlərə», «gözlərə» | «kitabləri» (qalın köklə incə şəkilçi) |
| Sintaktik norma | Söz sırası (mübtəda → tamamlıq/zərflik → xəbər) və uzlaşma qaydaları | «Müəllim dərsə gəldi» | «Getdi məktəbə müəllim» (xəbər sonda deyil) |
| Uzlaşma (sintaktik) | Xəbərin mübtədanın şəxs və kəmiyyətinə görə uyğunlaşması | «Uşaqlar gəldi» (cəm M + tək X — normativdir) | «Onun gəldi» (mübtəda yiyəlik halda — yanlış) |
Morfoloji norma söz daxilini (şəkilçi), sintaktik norma isə cümlə quruluşunu (söz sırası + uzlaşma) tənzimləyir.
| Anlayış | Tərif | Müasir dildə statusu | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Normaların tarixiliyi | Normanın zamana görə dəyişməsi prinsipi | Hər dövrün norması öz dövrünün etalonu sayılır | Arxaizmlər öz dövründə normativ idi, müasir dildə deyil |
| Arxaizm | Köhnəlmiş dil forması | Müasir normadan kənar sayılır | Köhnəlmiş qrammatik formalar |
| Nitq istisnaları | Ənənə ilə qəbul edilmiş, normadan kənar sabit hallar | Yanlış sayılmır, lakin ümumi qaidəyə daxil edilmir | Dil ənənəsinin sabitləşmiş formaları |
Arxaizmlər köhnəlmişdir; nitq istisnaları isə müasir dövrdə aktiv, lakin normanın özü deyil.
| Köktəki sonuncu sait | Növ | Düzgün şəkilçi variantı | Nümunə |
|---|---|---|---|
| a, ı | Qalın-dodaqlanmayan | -lar, -ları, -lara, -da, -dan | dağ → dağlar, dağlara, dağda |
| o, u | Qalın-dodaqlanan | -lar, -ları, -lara, -da, -dan | qol → qollar, qollara |
| e, i, ə | İncə-dodaqlanmayan | -lər, -ləri, -lərə, -də, -dən | ev → evlər, evlərə, evdə |
| ö, ü | İncə-dodaqlanan | -lər, -ləri, -lərə, -də, -dən | göz → gözlər, gözlərə, gözdə |
«Kitabləri» yanlışdır: «a» qalın sait → şəkilçi «-ları» olmalıdır.
- 1Cümlə 1: «Evlərda oturdu»
- 2Analiz 1: «Ev» sözündəki sait «e» — incədir. Lakin yerlik hal şəkilçisi «-da» qalın variantda seçilmişdir. Ahəng qanununa zidd → morfoloji norma pozulub. Düzgün forma: «evdə».
- 3Cümlə 2: «Onun gəldi»
- 4Analiz 2: «Onun» sözü yiyəlik haldadır (kimin?). Mübtəda isə adlıq halda olmalıdır (kim?). Şəkilçi ahəng qanununu pozmur → bu morfoloji norma deyil. Problem mübtədanın yanlış halda işlənməsi → sintaktik norma pozulub. Düzgün forma: «O gəldi».
- 5Nəticə: Şəkilçi ilə bağlı xəta → morfoloji; mübtədanın halı, söz sırası, uzlaşma ilə bağlı xəta → sintaktik. İkisini qarışdırmayın.
- 1Meyar 1: Dil cəmiyyəti qəbul edibmi? — İstisnalar ənənə ilə möhkəmlənib, cəmiyyət tərəfindən qəbul edilib.
- 2Meyar 2: Ənənəvi işlənmə varmı? — Sabitləşmiş, ənənəvi işlənmə → istisna; bilgisizlik/diqqətsizlik nəticəsindəki xəta → norma pozuntusu.
- 3Nəticə: «Kitabləri aldım» — bilgisizlikdən gələn ahəng xətası → norma pozuntusu (yanlışdır). Ənənəvi qəbul edilmiş sabit forma → nitq istisnası (yanlış sayılmır, lakin normaya daxil edilmir).
«Sintaktik norma şəkilçiləri tənzimləyir» — bu yanlışdır. Şəkilçilərin ahəng qanununa uyğun seçilməsi morfoloji normanın məsələsidir. Sintaktik norma söz sırası və uzlaşma qaydalarını müəyyən edir.
«Uşaqlar gəldi» cümləsini norma pozuntusu saymayın. Azərbaycan dilində cəm mübtəda ilə xəbərin tək formada işlənməsi («uşaqlar gəldi», «balalar getdi», «sular axdı») normativdir; bu, ingilis dilinə xas «plural agreement» tələbi deyil.
Nitq istisnalarını qrammatik səhv kimi qiymətləndirməyin. İstisnalar dil ənənəsi ilə sabitləşmiş, cəmiyyətin qəbul etdiyi hallardır; bilgisizlikdən irəli gələn xəta isə norma pozuntusudur.
«Onun gəldi» cümləsindəki xəta morfoloji deyil, sintaktikdir. «Onun» şəkilçisi ahəng qanununu pozmur; problem mübtədanın yiyəlik halda (onun) deyil, adlıq halda (o) işlənməli olmasıdır.
Normaların tarixiliyi o demək deyil ki, köhnə normalar müasir normadan «üstündür» və ya «aşağıdır». Hər dövrün norması həmin dövrün ədəbi dil etalonu sayılır; müasir normadan kənarlaşmış köhnə formalar arxaizm adlanır.
Qaydalar
- 1Morfoloji norma: şəkilçilər ahəng qanununa (incə/qalın, dodaqlanan/dodaqlanmayan) tam uyğun seçilməlidir; «kitabləri» yox, «kitabları».
- 2Sintaktik norma: Azərbaycan dilində sadə cümlədə əsas söz sırası mübtəda → tamamlıq/zərflik → xəbər; təyin mübtədadan əvvəl gəlir.
- 3Uzlaşma norması: xəbər mübtədanın şəxsinə və kəmiyyətinə görə uzlaşmalıdır; «uşaqlar gəldi» normativ, «uşaq gəldi» — hər ikisi düzgündür, lakin mənaca fərqlidir.
- 4Normaların tarixiliyi: ədəbi dil norması sabit deyil, hər tarixi dövrdə dəyişir; köhnəlmiş formalar (arxaizmlər) müasir normadan kənar sayılır.
- 5Nitq istisnaları: ənənə ilə sabitləşmiş, cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmiş normadan kənar hallar «istisna» adlanır; onlar yanlış deyil, lakin ümumi qrammatik qaydaya daxil edilmir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir