Leksik norma və özləşmə meyilləri
Sözün düzgün seçimi; özləşmə.
Leksik norma ədəbi dildə sözün öz leksik mənasına, kontekstə və üslubi tələblərə uyğun seçilməsini nəzərdə tutur. Normanın pozulması bir neçə şəkildə baş verir: yersiz söz təkrarı (eyni sözü az arayla yenidən işlətmək), paronimlərin qarışdırılması (məs. «ünvan» yerinə «ünvanlı» demək), sözün məcazi mənasının həmişəki mənası kimi qəbul edilməsi, həmçinin dilimizdə kök salmış milli qarşılığı olan alınma sözlərin lüzumsuz işlədilməsi. Özləşmə meyili isə dilin söz fondunu xarici mənşəli sözlərdən təmizləmək, onların yerinə türk-Azərbaycan mənşəli qarşılıqları işlətmək istiqamətindəki şüurlu səyi ifadə edir; məsələn, «telefon» sözü hər yerdə əvəzlənməsə də, «aerodrom» yerinə «hava limanı», «aktyor» yerinə «artist» kimi yerli qarşılıqların üstünlük qazanması özləşmənin nümunəsidir. Ədəbi dildə leksik norma sözün düzgün yazılması ilə yanaşı, düzgün seçilməsini də tələb edir.
Məsələn: «Bu çıxışda natiq dəfələrlə «problem» sözünü işlətdi» cümləsini düzəltmək üçün «problem» əvəzinə yerli qarşılığı olan «məsələ» sözündən istifadə etmək daha məqsədəuyğundur.
Əsas terminlər
| Pozuntu növü | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Yersiz söz (kök) təkrarı | Eyni söz və ya eyni kök qısa aralıqda bir neçə dəfə işlədilir | «Onun baxışları mənə baxırdı» — «bax-» kökü iki dəfə |
| Paronimin yanlış işlədilməsi | Oxşar səslənən, lakin fərqli mənalı söz başqasının yerinə işlədilir | «Ünvan» yerinə «ünvanlı» demək |
| Sözün məcazi mənasının həqiqi kimi qəbulu | Məcazi mənalı söz həqiqi mənasında anlaşılır və ya əksinə | «Yaxşıya doğru dəyişmək» ifadəsini yanlış literal məna kimi şərh etmək |
| Lüzumsuz alınma söz işlətmə | Dilimizdə kök salmış milli qarşılığı olan alınma söz işlədilir | «Məsələ» varken «problem» işlətmək |
| Tautologiya | Eyni məna fərqli söz formalarıyla yenidən ifadə edilir | «Əxlaqi əxlaqı var» — məna tamamilə üst-üstə düşür |
Söz sırası sintaktik normaya, yazılış isə orfoqrafik normaya aiddir — bunlar leksik norma pozuntusu sayılmır.
| Alınma söz | Milli qarşılıq | Mənşəyi |
|---|---|---|
| aerodrom | hava limanı | yunan mənşəli → türk-Azərbaycan ifadəsi |
| prezentasiya | təqdimat | latın mənşəli → Azərbaycan şəkilçili söz |
| problem | məsələ | yunan/latın mənşəli → ərəb mənşəli, lakin dilə kök salmış |
| kompüter | hesablayıcı | ingilis mənşəli → «hesab» (ərəb) kökündən düzəlmiş milli qarşılıq |
| informasiya | məlumat | latın mənşəli → ərəb mənşəli, dilimizə kök salmış |
| demokratiya | xalq hakimiyyəti | yunan mənşəli → milli ifadə |
| imtahan | sınaq | ərəb mənşəli → türk kökü |
| konfrans | toplantı / iclas | fransız mənşəli → milli söz |
Özləşmə bütün alınma sözləri silmək deyil — yalnız milli qarşılığı möhkəm yerləşmiş sözlər üçün milli variantın üstün tutulmasıdır.
| Meyar | Yersiz söz (kök) təkrarı | Paronimin yanlış işlədilməsi |
|---|---|---|
| Mahiyyəti | Eyni söz / kök yenidən işlədilir | Oxşar-amma-fərqli mənalı başqa söz işlədilir |
| Söz sayı | Bir söz (bir neçə dəfə) | İki müxtəlif söz (yalnız biri işlədilir, yanlış seçilir) |
| Nümunə | «Şair öz şeirlərini şeir kitabında topladı» | «Ünvan» yerinə «ünvanlı» demək |
| Necə düzəldilir | Sinonim və ya əvəzliklə əvəz etmək | Sözün dəqiq mənasını bilmək, doğru söz seçmək |
İki pozuntu növünü qarışdırmayın: birində söz artıqdır, digərində isə yanlış söz seçilmişdir.
- 1Verilmiş cümlə: «Natiq çıxışda «problem» sözünü problemlərdən danışarkən dəfələrlə işlətdi.»
- 2Addım 1: Söz/kök təkrarı varmı?: «Problem» + «problemlərdən» — «problem-» kökü qısa aralıqda iki dəfə işlədilmişdir. Bu, yersiz kök təkrarıdır.
- 3Addım 2: Lüzumsuz alınma söz varmı?: «Problem» latın/yunan mənşəli alınma sözdür; dilimizde «məsələ» milli qarşılığı möhkəm yerləşmişdir. Buna görə «problem»i bu kontekstdə işlətmək özləşmə meylinə zidd olan leksik norma pozuntusudur.
- 4Nəticə: Bu cümlədə eyni anda iki leksik norma pozuntusu mövcuddur: kök təkrarı («problem» + «problemlərdən») + lüzumsuz alınma sözün işlədilməsi. Düzəlişi: «Natiq çıxışda «məsələ» sözünü dəfələrlə işlətdi» — həm alınma söz aradan qalxır, həm təkrar.
- 1Verilmiş cütlər: a) aktyor → artist; b) aerodrom → hava limanı; c) təqdimat → prezentasiya
- 2a) aktyor → artist: «Aktyor» latın/fransız mənşəlidir. «Artist» isə fransız mənşəli başqa bir alınma sözdür — türk-Azərbaycan mənşəli deyil. Bu özləşmə deyil: alınma söz yenə bir alınma ilə əvəzlənmişdir.
- 3b) aerodrom → hava limanı: «Aerodrom» yunan mənşəlidir. «Hava limanı» isə türk-Azərbaycan mənşəli söz birləşməsidir. Milli qarşılıq → bu, özləşmənin klassik nümunəsidir.
- 4c) təqdimat → prezentasiya: Yön əksinədir: milli söz («təqdimat») alınma ilə («prezentasiya») əvəzlənir. Bu, özləşmənin əksidir.
- 5Nəticə: Doğru cüt: b) aerodrom → hava limanı. Özləşmə = alınma sözdən milli qarşılığa keçid; əks yön deyil.
Tələbə səhvi: Leksik norma pozuntusunu qrammatik (orfoqrafik) və ya sintaktik norma ilə qarışdırmaq. Sözün düzgün yazılışı orfoqrafik normanın, cümlədə söz sırası sintaktik normanın məsələsidir — ikisi leksik normaya aid deyil. Leksik norma yalnız sözün mənaya, kontekstə, üsluba uyğun seçilməsini tənzimləyir.
Tələbə səhvi: «Aktyor → artist» cütünü özləşmənin nümunəsi saymaq. Həm «aktyor», həm «artist» xarici mənşəli (latın/fransız) alınma sözdür; «artist» türk-Azərbaycan mənşəli söz deyil. Özləşmənin nümunəsi olmaq üçün ikinci üzv milli (türk-Azərbaycan) mənşəli olmalıdır: «aerodrom → hava limanı», «prezentasiya → təqdimat».
Diqqət: Yersiz söz (kök) təkrarı həm tam eyni sözün, həm də eyni kökdən düzəlmiş müxtəlif söz formalarının qısa aralıqda işlədilməsini əhatə edir. «Şair öz şeirlərini şeir kitabında topladı» cümləsindəki «şair», «şeirlərini», «şeir» — üçü də «şe-» kökünə aiddir və bu, üçlü kök təkrarı pozuntusudur.
Yaddaş köməkçisi: Leksik normanın pozulub-pozulmadığını yoxlamaq üçün üç suala cavab ver: 1) Söz doğru mənada işlədilmişdir? 2) Eyni söz/kök az arayla yenidən işlədilmişdir? 3) Milli qarşılığı möhkəm yerləşmiş alınma söz işlədilmişdir? Hər üçünə «xeyr» cavabı = norma qorunub.
Qaydalar
- 1Leksik norma sözün öz leksik mənasına və kontekstə uyğun seçilməsini tələb edir; başqa mənalı söz işlətmək norma pozuntusudur.
- 2Yersiz söz təkrarı leksik normanı pozur: eyni söz qısa aralıqda yenidən işlədilməməli, sinonim və ya əvəzliyin yerinə keçirilməlidir.
- 3Dilimizdə kök salmış milli/türk mənşəli qarşılığı olan alınma sözləri lüzumsuz işlətmək leksik normaya zidd hesab olunur.
- 4Özləşmə meyili alınma sözlərin milli qarşılıqlarla əvəzlənməsi tendensiyasıdır; bu meyl ədəbi dilin zənginləşməsinə xidmət edir.
- 5Paronimləri (oxşar, lakin fərqli mənalı sözləri) qarışdırmaq da leksik norma pozuntusudur; hər sözün öz dəqiq mənası ilə işlədilməsi vacibdir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir