Təbii qaz və daş kömür
Təbii qazın tərkibi, daş kömürün kokslaşması.
Təbii qaz yer qabığında sərbəst halda toplanmış qaz qarışığıdır. Əsas komponenti metandır (CH₄, ~90%); bundan əlavə etan (C₂H₆), propan (C₃H₈), bütan (C₄H₁₀) və az miqdarda azot, karbon dioksid, hidrogen sulfid olur. Təbii qaz ən yüksək kalorili, ən təmiz yanacaq sayılır, həm də kimya sənayesinin qiymətli xammalıdır — metandan hidrogen, asetilen, metanol istehsal olunur. Neftlə birlikdə çıxan yanıcı qazlar neft (əlaqəli) qazları adlanır; onlarda propan və bütan payı daha yüksəkdir. Daş kömür bərk yanacaqdır; onun əsas emalı üsulu kokslaşmadır: daş kömür havasız mühitdə 900–1200 °C-yə qədər qızdırılır. Nəticədə dörd əsas məhsul alınır: koks (metallurgiyada çuqun əridilməsində istifadə olunur), daş kömür qatranı (benzol, toluol, naftalin kimi aromatik birləşmələrin əsas mənbəyi), kömür qazı (H₂, CH₄, CO, N₂ qarışığı — yanacaq) və ammonyaklı su (NH₃ tutulması üçün).
Məsələn, 1 ton daş kömürün kokslaşmasından təxminən 700–750 kq koks, 300–400 m³ kömür qazı, 30–40 litr ammonyaklı su və 30–40 kq daş kömür qatranı alınır.
Qaydalar
- 1Təbii qazın əsas komponenti metandır (CH₄, ~90%); digər aşağı alkanlar (C₂H₆, C₃H₈, C₄H₁₀) qalan hissəni təşkil edir.
- 2Daş kömürün kokslaşması — havasız mühitdə yüksək temperaturda (900–1200 °C) qızdırılması prosesidir; krekinqdən fərqli olaraq parçalanma məhsulları müxtəlifdir.
- 3Kokslaşmanın məhsulları: koks (bərk, metallurgiya xammalı), daş kömür qatranı (aromatik birləşmələr), kömür qazı (yanacaq) və ammonyaklı su.
- 4Daş kömür qatranı benzol, toluol, ksilol, naftalin kimi aromatik karbohidrogenlərin sənaye mənbəyidir.
- 5Neft əlaqəli qazlarında propan-bütan payı yüksəkdir; süxur qazı əsasən metandan ibarətdir — ikisi arasındakı fərqi bilmək vacibdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir