Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığı
Folklor janrları və xüsusiyyətləri.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı, yəni folklor, xalqın əsrlər boyu yaratdığı, şifahi yolla nəsildən-nəslə ötürülən anonim bədii yaradıcılıqdır. Folklorun üç əsas xüsusiyyəti var: kollektivlik (əsəri fərdi müəllif yox, xalq kütləvi şəkildə yaradır), şifahilik (ağızdan-ağıza ötürülür, ilkin yazıya alınmır) və variantlılıq (eyni əsərin müxtəlif bölgələrdə bir-birindən fərqlənən versiyaları mövcuddur). Folklor janrları üç böyük qrupa bölünür: lirik janrlar — bayatı, mahnı, layla, oxşama; epik janrlar — nağıl, dastan, əfsanə, rəvayət, lətifə; kiçik janrlar — atalar sözü, məsəl, tapmaca, yanıltmac. Aşıq yaradıcılığı isə şifahi xalq ədəbiyyatının xüsusi qolu olmaqla professional xarakter daşıyır: aşıqlar saz müşayiəti ilə qoşma, gəraylı, divani, müxəmməs kimi janrlarda ifa edir.
Məsələn, «Əcəl gəlmiş, neyləyim, / Gözüm yaşlı, neyləyim» misraları bayatı janrına aiddir, çünki heca vəzninin 7+7 sxemi üzrə qurulmuş, dördmisralı, birinci, ikinci və dördüncü misraları qafiyəli lirik miniatur şeirdir.
Əsas terminlər
| Qrup | Janrlar | Əsas əlamət |
|---|---|---|
| Lirik janrlar | Bayatı, mahnı, layla, oxşama | Süjetsiz; hiss-həyəcan, duyğu ifadə edir |
| Epik janrlar | Nağıl, dastan, əfsanə, rəvayət, lətifə | Süjetli; hadisə, qəhrəman, hekayə var |
| Kiçik janrlar | Atalar sözü, məsəl, tapmaca, yanıltmac | Çox qısa forma; praktik-didaktik məqsəd daşıyır |
Aşıq yaradıcılığı bu üç qrupdan ayrı, şifahi xalq ədəbiyyatının xüsusi professional qolu sayılır.
| Janr | Həcm / forma | Süjet xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Nağıl | Orta həcmli nəsr; sabit giriş formulları var («Biri vardı, biri yoxdu...») | Tamamilə xəyali, uydurma hadisələrə əsaslanır |
| Dastan | İri həcmli; nəsr + şeir (qoşma, gəraylı) növbələşir | Real tarixi kökü ola bilər; qəhrəmanlıq, məhəbbət mövzusu |
| Əfsanə | Qısa nəsr | Real yer, əşya ya hadisənin mənşəyini izah edir |
| Rəvayət | Qısa nəsr | Real tarixi şəxs ya hadisə haqqında söylənir |
| Lətifə | Çox qısa nəsr | Gülməli, yumorlu nəticə ilə bitən qısa hekayə |
Nağıl ↔ əfsanə qarışıqlığı çox rast gəlinir: nağıl tamamilə xəyali, əfsanə isə real yerə/hadisəyə bağlıdır.
| Janr | Heca sayı | Qeyd |
|---|---|---|
| Gəraylı | 8 hecalı | Ən geniş lirik janrlardan biri |
| Qoşma | 11 hecalı | Aşıq yaradıcılığında ən geniş yayılmış janr |
| Divani | 15 hecalı (3+4+4+4) | Mürəkkəb bölgüsü olan janr |
| Müxəmməs | Beşmisralı bəndlər | Klassik şeirdən aşıq ədəbiyyatına keçmiş forma |
Heca sayı azdan çoxa: gəraylı (8) → qoşma (11) → divani (15).
- 1Parça: «Əzizim, vətən yaxşı, / Geyməyə kətan yaxşı» — 2 misra verilmişdir (tam bayatının ilk 2 misrası).
- 2Addım 1 — Forma yoxlanışı: Hər misrada heca sayını say: «Ə-zi-zim / və-tən / yax-şı» = 3+2+2 = 7 heca; «Gey-mə-yə / kə-tan / yax-şı» = 3+2+2 = 7 heca. Hər misra 7 hecalıdır — bu, bayatının heca ölçüsüdür.
- 3Addım 2 — Məzmun yoxlanışı: Vətən sevgisi, həsrət hissi ifadə edilir — bu lirik hissdir; tapmaca sualı yoxdur, yumorlu nəticə yoxdur, tarixi hadisə yoxdur.
- 4Addım 3 — Janr müəyyənləşdirmə: Dördmisralı + 7 hecalı + lirik məzmun + qafiyə sxemi (1-2-4) → Bayatı janrı.
- 5Nəticə: Bu misralar bayatı janrına aiddir: 7 hecalı, dördmisralı, 1-ci/2-ci/4-cü misralar qafiyəli, 3-cü misra sərbəst lirik şeir.
- 1Sual: «Alleqorik qısa hekayəcik vasitəsilə əxlaqi nəticə çatdırır» — bu tərif hansı janra aiddir?
- 2Addım 1 — Kiçik janrları yoxla: Atalar sözü: bitmiş yığcam fikir, hekayəcik YOX. Yanıltmac: tələffüz çətinliyi. Tapmaca: gizli şeyi tapmaq. Məsəl: alleqorik hekayəcik + əxlaqi nəticə — UYĞUN.
- 3Addım 2 — Atalar sözü ilə fərqi: Atalar sözü hekayəcik olmadan birbaşa müdrik fikri bildirir («Dost başa baxar, düşmən ayağa»). Məsəl isə qısa hekayə vasitəsilə alleqorik olaraq nəticəyə çatır.
- 4Nəticə: Cavab: Məsəl — alleqorik qısa hekayəcik + əxlaqi nəticə.
Tez-tez edilən səhv: «Lirika» sözünü folklorun sinonimi kimi yazmaq. Lirika ədəbiyyatın bir növüdür (şeir); folklor isə həm lirik, həm epik, həm kiçik janrları əhatə edən geniş anlayışdır. Folklorun tam sinonimi «folklor» özüdür.
Tez-tez edilən səhv: Epik janrları qarışdırmaq. Nağıl tamamilə XƏYALİdir; əfsanə real yer/hadisənin mənşəyini izah edir; rəvayət real tarixi şəxs haqqındadır; lətifənin əsas əlaməti GÜLMƏLİ nəticədir. Dastan isə nəsr + şeir birlikdə olduğu üçün ayrıca tanınır.
Tez-tez edilən səhv: Aşıq alətini tar, kamança və ya ud kimi göstərmək. Aşıqların ənənəvi aləti SAZdır. Tar və kamança muğam ifaçılığında, ud isə ərəb musiqi ənənəsindədir.
Diqqət: Bayatıda 3-cü misra qafiyəsizdir (sərbəst qalır) — məhz bu misra əsas fikri, dərdi, arzunu ifadə edir. Bəzən «bütün dörd misra eyni qafiyə» seçimi cazip görünür, lakin bu bayatının deyil, mürəbbə (dördlük) formasının xüsusiyyətidir.
Yadda saxla — aşıq janrlarını heca sayına görə sırala: gəraylı (8) → qoşma (11) → divani (15). Bayatı (7 heca) isə aşıq janrı deyil, ümumi lirik folklor janrıdır — ikisini qarışdırmaq olmaz.
Qaydalar
- 1Folklorun 3 əsas xüsusiyyəti: kollektivlik (xalq yaradır), şifahilik (ağızdan-ağıza ötürülür), variantlılıq (müxtəlif versiyaları olur).
- 2Lirik folklor janrları: bayatı (7 hecalı, dördmisralı), mahnı, layla (körpəyə oxunan), oxşama (uşağı sevmə nəğməsi).
- 3Epik folklor janrları: nağıl (uydurma süjet), dastan (nəsr+şeir, iri həcmli), əfsanə (real hadisə/yerlə bağlı qısa rəvayət), rəvayət, lətifə (gülməli qısa hekayə).
- 4Kiçik janrlar: atalar sözü (həyat müdrikliyi, bitmiş fikir), məsəl (alleqorik nəticəli hekayəcik), tapmaca (gizli əşyanı tapma), yanıltmac (tələffüz çətinliyi yaradan söz birləşməsi).
- 5Aşıq yaradıcılığı şifahi xalq ədəbiyyatının professional qoludur; aşıqlar saz müşayiəti ilə qoşma, gəraylı, divani, müxəmməs janrlarında ifa edir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir