«Kitabi-Dədə Qorqud» — «Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy»
Qəhrəmanlıq dastanı, oba talanı və xilas.
«Kitabi-Dədə Qorqud» qədim türk-oğuz xalqının ən böyük yazılı-şifahi epik abidəsidir; XII boydan ibarət olan bu dastan-epos toplusunda oğuz igidlərinin qəhrəmanlıq, ailə, vətən və sədaqət mübarizəsi canlandırılır. «Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy» — kitabın ikinci boyudur (birinci boy «Dirsə xan oğlu Buğac xan boyu»dur). Süjet belə açılır: Qazan xan obasını buraxıb ova çıxır; bu fürsəti qaçırmayan düşmən Şöklü Məlik böyük qoşunla hücum çəkir, Qazanın obasını talan edir, xanımı Burla xatunu, oğlu Uruz bəyi, qayınanasını, mal-qarasını əsir aparır. Sadiq çobanı Qaraca Çoban tək başına düşmənə müqavimət göstərir, onlara xəbər çatdırır. Xəbəri alan Qazan qardaşı Qaragünə ilə qayıdıb düşmənə hücum edir, ailəsini xilas edir. Boyda Vətən, ailə, qəhrəmanlıq, sədaqət və xidmət mövzuları ön plandadır.
Məsələn: Qaraca Çobanın igidliyi — tək bir çobanın düşmən ordusuna qarşı müqaviməti — sədaqətin ən parlaq nümunəsi kimi verilir.
Əsas terminlər
| Meyar | Məlumat |
|---|---|
| Mənbə əsər | «Kitabi-Dədə Qorqud» |
| Xalq | Oğuz türkləri |
| Janr | Epos (dastan) |
| Quruluş | Prosimetrum — nəzm və nəsrin növbələşməsi |
| Boyların sayı | 12 boy |
| Bu boyun sırası | İkinci boy |
| Birinci boy | «Dirsə xan oğlu Buğac xan boyu» |
| Əsas konflikt | Xarici: düşmən (Şöklü Məlik) — oğuz xalqı ziddiyyəti |
| Əsas mövzular | Vətən, ailə, qəhrəmanlıq, sədaqət |
«Kitabi-Dədə Qorqud» şifahi-yazılı epos abidəsidir; ümumtürk epik irsinin ortaq nümunəsidir.
| Obraz | Rolu | Səciyyəsi |
|---|---|---|
| Qazan xan (Salur Qazan) | Oğuz xanı, ailəni xilas edən qəhrəman | Ailəsini qoruyan döyüşçü xan; Salur — mənsubiyyət bildirən oğuz boy adı |
| Burla xatun | Qazanın xanımı; Şöklü Məlik tərəfindən əsir aparılır | Cəsur, ləyaqətli; əsirlikdə şərəfini qoruyur |
| Uruz bəy | Qazanın oğlu; Şöklü Məlik tərəfindən əsir aparılır | Varisin xilas edilməsi nəslin davamlılığı ideyasını gücləndirir |
| Şöklü Məlik | Düşmən başçısı; obanı talan edir | Qazanın ova getməsini fürsət bilərək hücum çəkir |
| Qaraca Çoban | Qazanın sadiq çobanı | Tək başına düşmənə müqavimət göstərir, Qazana xəbər çatdırır; sədaqətin rəmzi — antiteza: aşağı sosial mövqe, uca əxlaqi dəyər |
| Qaragünə | Qazanın qardaşı (oğlu deyil!) | Qazan ilə birlikdə düşmənə hücum edib ailəni xilas edir |
| Dədə Qorqud | Boyların rəvayətçisi və müdriki | Hadisələri nəzm-nəsrlə xalqa çatdırır; boyun sonunda xeyir-dua verir — epik yekun |
Diqqət: Qaragünə Qazanın QARDaşıdır, oğlu deyil. Qazanın oğlu — Uruz bəydir.
| Mərhələ | Hadisə | Funksiya |
|---|---|---|
| Başlanğıc | Qazan xan ova gedir, obada yox olur | Motivasiya: düşmənin hücumu üçün zəmin yaradır |
| Gərginlik | Şöklü Məlik obanı talan edir; Burla xatun, Uruz, mal-qara əsir aparılır | Ailə-Vətən bütövlüyünün pozulması |
| Qovşaq | Qaraca Çoban tək başına müqavimət göstərir, xəbər çatdırır | Sədaqətin süjet içi rolu: vaxt qazanmaq + Qazanı xəbərdar etmək |
| Kulminasiya | Qazan qardaşı Qaragünə ilə qayıdıb düşmənə hücum edir | Qəhrəmanlığın zirvəsi |
| Yekun | Ailə xilas edilir; Dədə Qorqud xeyir-dua verir | Epik yekun — qəhrəmanlığın müdrikliklə təsdiqi |
- 1Sual: «O, tək başına düşmən ordusuna qarşı çıxdı, onlara müqavimət göstərdi və Qazan xana xəbər çatdırdı.» — Bu obraz kimdir?
- 2İpucu 1 — peşəsi: Əsər boyunca bu şəxs «çoban» kimi tanıdılır, xan deyil, qəhrəman igid də deyil.
- 3İpucu 2 — rolu: Düşməni tam məğlub etmir — böyük orduya qarşı tək bacarmaz; lakin vaxt qazanır və Qazana xəbər çatdırır.
- 4İpucu 3 — ədəbi anlayış: Sosial mövqeyi aşağı (çoban), amma əxlaqi dəyəri uca — bu antiteza sədaqətin ən parlaq nümunəsidir.
- 5Nəticə: Qaraca Çoban — Qazanın sadiq çobanı; boyda sədaqətin rəmzinə çevrilir.
- 1Əlamət 1: Əsər qəhrəmanlıq boylarından ibarətdir; fərdi duyğuları deyil, xalqın tarixini canlandırır → lirik şeir deyil.
- 2Əlamət 2: Səhnə göstərişi, dialoq forması, tamaşa üçün yazılmamışdır → dram/komediya deyil.
- 3Əlamət 3: Nəzm və nəsrin növbələşməsi (prosimetrum) ilə qurulmuş şifahi-yazılı abidədir → roman deyil.
- 4Nəticə: «Kitabi-Dədə Qorqud» — epos (dastan) janrına aiddir; Azərbaycan ədəbiyyatının ən qədim yazılı-şifahi epik abidəsidir.
Tez-tez buraxılan səhv: Qaragünəni Qazanın OĞLU saymaq. Qaragünə Qazanın QARDAŞIdır. Qazanın oğlu — Uruz bəydir; Uruz bu boyda əsir düşür, Qaragünə isə Qazan ilə birlikdə xilas yürüşündə iştirak edir.
Tez-tez buraxılan səhv: Bu boyda Qazanın xanımını Selcan xatun və ya Banu Çiçək kimi seçmək. Bu boyda xanım — Burla xatundur. Selcan xatun və Banu Çiçək başqa boyların qəhrəmanlarıdır. Eləcə də «Kitabi-Dədə Qorqud»un hissələri «fəsil» və ya «qol» deyil, «boy» adlanır («qol» «Koroğlu»nun hissəsidir).
«Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy» kitabın BİRİNCİ boyu deyil, İKİNCİ boyudur. Birinci boy «Dirsə xan oğlu Buğac xan boyu»dur. Sıranı qarışdırmamaq üçün yadda saxla: 1-ci boy → Buğac, 2-ci boy → Yağmalanma.
«Kitabi-Dədə Qorqud» yalnız Azərbaycana deyil, bütün türk dünyasına məxsus ümumtürk epik irsidir. Əsərin quruluşu prosimetrumdur — nəzm (şeir parçaları) ilə nəsrin (düz yazının) növbələşməsi. Hər boyun sonunda Dədə Qorqud xeyir-dua verir — bu boyun epik yekunu funksiyasını daşıyır.
Qaydalar
- 1«Kitabi-Dədə Qorqud» oğuz qəhrəmanlıq dastanlar toplusudur; 12 boydan ibarətdir; janrı epos (dastan)dır.
- 2«Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy» kitabın ikinci boyudur (birinci boy «Dirsə xan oğlu Buğac xan boyu»dur): Şöklü Məlik Qazanın obasını talan edib Burla xatunu, Uruz bəyi və mal-qaranı əsir aparır.
- 3Qaraca Çoban Qazanın sadiq çobanıdır; o, tək başına düşmənə müqavimət göstərərək sədaqətin rəmzinə çevrilir.
- 4Boyun əsas mövzuları: Vətən, ailə, sədaqət (çobanlıq borcu), qəhrəmanlıq (Qazanın düşməni məğlub etməsi).
- 5Dədə Qorqud boyların rəvayətçisi və müdriklərdir; hadisələri nəzmlə-nəsrlə (qoşa formada) xalqa çatdırır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir