İmadəddin Nəsimi — «Sığmazam»
Hürufilik, insanın ilahi ucalığı.
İmadəddin Nəsimi XIV–XV əsrlərdə yaşamış böyük Azərbaycan şairidir (təxminən 1369–1417). O, hürufilik fəlsəfəsinin ən görkəmli sənətkarı kimi tanınır: hürufilik hərfləri müqəddəs sayan, insanın üzündə ilahi həqiqəti görən bir dünyagörüşüdür. «Sığmazam» qəzəlinin mətləi — «Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam» — şairin fəlsəfi kredosunu bir misrada ifadə edir: insan o qədər böyük bir varlıqdır ki, bütün iki dünya (dünya və axirət) onun daxilindədir, lakin o özü bu dar dünyaya sığmır. Bu «ənəlhəq» (mən haqqam, mən ilahiyəm) ideyasını çatdırır — insan ağlının, ruhunun sonsuzluğunu vurğulayır. Qəzəl əruz vəzni ilə yazılmış, «sığmazam» sözü rədif kimi hər beytin sonunda təkrarlanır, bu da əsərə sarsılmaz bir qürur və azadlıq havası verir. Nəsimi 1417-ci ildə Hələbdə (indiki Suriya) hürufi əqidəsinə görə edam edilmişdir.
Məsələn: «Məndə sığar iki cahan» ifadəsini şagird şərh edərkən bilməlidir ki, «iki cahan» dünya və axirəti, yəni maddi və mənəvi aləmi bildirir, bu isə insanın qeyri-məhdud mənəvi tutumuna işarədir.
Əsas terminlər
| Meyar | Məlumat |
|---|---|
| Müəllif | İmadəddin Nəsimi (təxm. 1369–1417) |
| Əsər adı | «Sığmazam» qəzəli |
| Dövr / əsr | XIV–XV əsr (Azərbaycan İntibahı) |
| Janr | Qəzəl |
| Vəzn | Əruz vəzni |
| Rədif | «sığmazam» |
| Mətlə | «Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam» |
| Fəlsəfi cərəyan | Hürufilik |
| Əsas ideya | İnsanın sonsuz mənəvi ucalığı (ənəlhəq) |
| Edam yeri / ili | Hələb (indiki Suriya), 1417 |
Nəsiminin üç dildə divanı var: Azərbaycan türkcəsində, farsca və ərəbcə. «Sığmazam» Azərbaycan dilindəki divana aiddir.
| Termin | Mövqeyi | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|
| Mətlə | İlk beyt | Hər iki misrası qafiyəli; qəzəlin açılışı |
| Məqtə | Son beyt | Şairin adı (təxəllüsü) xatırlanır |
| Rədif | Hər beytdə | Qafiyədən sonra sabit təkrarlanan söz/ifadə |
| Qafiyə | Hər beytdə | Misra sonlarında səs uyğunluğu |
Diqqət: mətlə (birinci beyt) ilə məqtə (son beyt) bir-birinə qarışdırılmamalıdır.
| Şair | Dövr / əsr | Əsas janr | Əsas ideya |
|---|---|---|---|
| Nizami Gəncəvi | XII əsr | Dastan-məsnəvi (epik) | Humanizm, sevgi, ədalət — epik süjetlə |
| İmadəddin Nəsimi | XIV–XV əsr | Qəzəl (lirik) | İnsanın ilahi mahiyyəti — hürufi fəlsəfəsi |
| Şah İsmayıl Xətai | XVI əsr | Qəzəl, qoşma | Səfəvi ideyaları, vətənpərvərlik |
| Məhəmməd Füzuli | XVI əsr | Qəzəl (lirik) | Sevgi əzabı, aşiqin acizliyi |
Nəsimi XIV–XV əsrə aid; onu Füzuli (XVI) və ya Nizami (XII) ilə qarışdırmaq tez-tez görülən səhvdir.
- 1Addım 1 — Janr əlamətlərini yoxla: Beytlərdən ibarətdir; ilk beytin hər iki misrası qafiyəlidir (mətlə); hər beytdə «sığmazam» sözü sabit təkrarlanır (rədif). Bu əlamətlər klassik qəzəl janrına işarə edir — qoşma deyil (heca vəzni olardı), məsnəvi deyil (cütqafiyəli uzun epik əsər olardı).
- 2Addım 2 — Vəzni müəyyən et: Misralar heca sayına görə deyil, hecaların uzun-qısa növbələşməsinə görə qurulub. Bu əruz vəzninin əlamətidir. Heca vəzni olsaydı, hər misrada sabit heca sayı axtarardıq.
- 3Addım 3 — Mətlənin fəlsəfi mənasını açıqla: «Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam» — burada paradoks var: «iki cahan» (dünya + axirət) insanın daxilindədir, lakin insan özü bu dünyaya sığmır. Məntiqi: insan mənəvi tutumu baxımından sonsuz genişdir → hürufilik «ənəlhəq» ideyası → insan ilahi mahiyyət daşıyır.
- 4Addım 4 — Cərəyanı adlandır: Fəlsəfə: hərfləri müqəddəs sayan, insanda ilahi əksi görən — hürufilik. Banisi: Fəzlullah Nəimi. Nəsimi onun ən görkəmli şair-davamçısıdır. Nəticə: janr = qəzəl, vəzn = əruz, cərəyan = hürufilik, ideya = insanın ilahi ucalığı (ənəlhəq).
- 1Paradoks nədir?: Paradoks — ziddiyyətli görünən, lakin dərin mənada doğru olan iki fikrin bir ifadədə birləşməsi.
- 2Misradakı ziddiyyəti tap: «Məndə sığar iki cahan» — insan içinə hər şey sığır (böyük). «Mən bu cahana sığmazam» — lakin o özü bu dünyaya sığmır (daha böyük). Ziddiyyət: sığdıran, lakin sığmayan — eyni «mən» haqqında.
- 3Fəlsəfi məntiq: İnsan mənən o qədər genişdir ki, bütün varlığı — iki cahanı — içinə sığdıra bilir; bu dünya isə o mənəvi genişliyi əhatə etməkdən acizdir. Beləliklə, şeirin ideyası: insan böyükdür, dünya dardır — humanist baxış.
Tez-tez görülən səhv: «Sığmazam»ın müəllifini Füzuli (XVI əsr) və ya Nizami (XII əsr) kimi göstərmək. «Sığmazam» İmadəddin Nəsimisinə məxsusdur — XIV–XV əsr şairi. Füzuli lirik-aşiq qəzəlləri ilə, Nizami dastan-məsnəvi janrı ilə tanınır.
«Sığmazam»ın janrını qoşma və ya məsnəvi kimi göstərmək yanlışdır. Qoşma heca vəzni ilə yazılır; məsnəvi cütqafiyəli böyük həcmli janrdır. «Sığmazam» əruz vəzni ilə yazılmış qəzəldir.
Mətlə ilə məqtəni qarışdırmaq çox yayılmış bir xətadır. Mətlə — qəzəlin İLK beyti, hər iki misrası qafiyəlidir. Məqtə — qəzəlin SON beyti, şairin adı (təxəllüsü) xatırlanır. «Sığmazam» qəzəlinin mətləi: «Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam».
«İki cahan» ifadəsi coğrafi anlam (Şərq-Qərb, göy-yer) daşımır. Klassik ədəbiyyatda «iki cahan» = dünya (maddi aləm) + axirət (mənəvi aləm). Bu mənanı bilmədən mətləi şərh etmək mümkün deyil.
Nəsiminin «sığmazam» rədifi yalnız qafiyə funksiyası daşımır — bu əsərın fəlsəfi kredosunun özüdür. Hər beytdə «sığmazam» sözünün təkrarı əsərə vahid ahəng, qürur və qətilik havası verir; rədif ideyanı möhkəmləndirir.
Qaydalar
- 1Nəsimi XIV–XV əsrlərdə (təxminən 1369–1417) yaşamış Azərbaycan şairidir; hürufilik fəlsəfəsinin ən məşhur nümayəndəsidir.
- 2«Sığmazam» qəzəlinin mətləi «Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam»dır; janrı qəzəl, vəzni əruzdur.
- 3Hürufilik — hərfləri ilahi sayan, insanın simasında Tanrının əksini görən fəlsəfi-dini cərəyandır; «ənəlhəq» ideyası insanın ilahi mahiyyətini bildirir.
- 4«Sığmazam»ın əsas mövzusu insanın mənəvi ucalığı, ruhi genişliyi və bu dünyanın o genişliyi əhatə edə bilməməsidir; «iki cahan» dünya və axirəti ifadə edir.
- 5Nəsimi hürufi əqidəsinə görə 1417-ci ildə Hələb şəhərində (Suriya) edam edilmiş; dərisi soyulmuşdur — bu fakt ədəbiyyat tarixinin simvolik bir mənə daşıyır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir