Nizami Gəncəvi — «İskəndərnamə»
«Xəmsə»nin sonuncu poeması, adil hökmdar idealı.
Nizami Gəncəvi (1141–1209) — XII əsr Azərbaycan şairi, dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsidir. Onun «Xəmsə» («Beş xəzinə») adlanan böyük əsəri beş müstəqil poema — «Sirlər xəzinəsi», «Xosrov və Şirin», «Leyli və Məcnun», «Yeddi gözəl» və «İskəndərnamə»dən ibarətdir. «İskəndərnamə» «Xəmsə»nin beşinci, sonuncu poemasıdır; iki hissəyə — «Şərəfnamə» (şərəf kitabı) və «İqbalnamə» (xoşbəxtlik kitabı) — bölünür. Poemanın qəhrəmanı tarixi şəxsiyyət Makedoniyalı İskəndardir (Aleksander Makedonski); Nizami onu siyasi cəhətdən adil hökmdar, mənəvi cəhətdən isə həqiqi filosof kimi təqdim edir. İskəndər dünyaya ədalət yaymaq üçün müxtəlif ölkələrə səfər edir, müdrik filosoflarla — o cümlədən Aristotellə — görüşür, ideal — «xoşbəxt ölkə» (utopiya) — axtarışına çıxır. Poema əruz vəzninin «məsnəvi» formasında yazılmışdır: yəni hər iki misrası öz aralarında qafiyələnən beytlər ardıcıllığıdır.
Məsələn, «İqbalnamə»də İskəndər ütopik «Xoşbəxt ölkə» taparaq orada ədalət, bərabərlik və firavanlığa əsaslanan cəmiyyətin mümkünlüyünü araşdırır.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Dövr/əsr | Janr/forma |
|---|---|---|---|
| Nizami Gəncəvi | «İskəndərnamə» | XII əsr (1141–1209) | Poema — əruz vəznli məsnəvi |
| Nizami Gəncəvi | «Xosrov və Şirin» | XII əsr | Poema — lirik-romantik məsnəvi |
| Nizami Gəncəvi | «Leyli və Məcnun» | XII əsr | Poema — lirik-məhəbbət məsnəvisi |
«İskəndərnamə» «Xəmsə»nin beşinci (sonuncu) poemasıdır; «Xosrov və Şirin» ikinci, «Leyli və Məcnun» üçüncüdür.
| № | Poema | Əsas mövzu |
|---|---|---|
| I | «Sirlər xəzinəsi» | Etik-didaktik, hikmət |
| II | «Xosrov və Şirin» | Lirik-romantik məhəbbət |
| III | «Leyli və Məcnun» | Lirik-məhəbbət, ayrılıq fəlsəfəsi |
| IV | «Yeddi gözəl» | Simvolik-romantik süjet |
| V | «İskəndərnamə» | Siyasi-fəlsəfi, ideal hökmdar, utopiya |
«Xəmsə» sözü ərəbcədir, «beş» mənasını verir.
| Obraz / element | Rolu | Səciyyəsi |
|---|---|---|
| Makedoniyalı İskəndər | Baş qəhrəman | Tarixi fateh deyil — adil hökmdar, filosof, ədalət axtarıcısı kimi idealizə edilir |
| Aristotel | İskəndərin müəllimi | Filosof-müdrik; dövlət idarəçiliyi, etika və hikmət simvolu |
| Dara (Daray) | İskəndərin rəqibi (İran hökmdarı) | Məğlub olur; ədalətsiz idarəçiliyin obrazı kimi canlandırılır |
| Nüşabə | Bərdə hökmdarı (epizodik) | Elçi qiyafəsindəki İskəndəri surətindən tanıyır; müdrikliyi və məğrurluğu ilə onu heyran edir |
| «Şərəfnamə» (I hissə) | Hərbi-tarixi qatı | İskəndərin yürüşləri, şərəfli qələbələr |
| «İqbalnamə» (II hissə) | Fəlsəfi-utopik qatı | Xoşbəxt ölkə: ədalət, bərabərlik, firavanlığa əsaslanan ideal cəmiyyət axtarışı |
- 1Açar söz axtarın: Sualda «hərbi yürüş», «qələbə», «şərəf» kimi söz varsa → I hissə «Şərəfnamə». «Utopiya», «xoşbəxt ölkə», «ədaləti», «bərabərlik», «fəlsəfi axtarış» varsa → II hissə «İqbalnamə».
- 2Ad mənasından yardım alın: «Şərəfnamə» = şərəf kitabı → şərəfli hərbi yürüşlər. «İqbalnamə» = xoşbəxtlik kitabı → ideal cəmiyyət, utopik arzular.
- 3Nəticə: Məsələn, «İskəndərin Daranı məğlub etdiyi epizod hansı hissəyə aiddir?» — Dara hərbi rəqibdir → «Şərəfnamə». «İskəndərin xoşbəxt ölkə axtarışı hansı hissədir?» → «İqbalnamə».
- 1Qafiyə sxeminə baxın: Məsnəvi: hər beytin iki misrası öz aralarında qafiyələnir (aa, bb, cc...). Uzun poemalarda bu forma işlənir. Qəzəl: ilk beytin hər iki misrası qafiyələnir, sonra yalnız ikinci misra (aa, ba, ca...).
- 2Həcm və mövzuya baxın: «İskəndərnamə» böyük həcmli epik poemadır → məsnəvi. Qəzəl isə qısa lirik formasıdır (adətən 5–12 beyt).
- 3Nəticə: «İskəndərnamə» əruz vəznli məsnəvidir. Qəzəl, qoşma, qəsidə janrları ilə qarışdırılmamalıdır.
Tələbələr «İskəndərnamə»ni Füzuliyə aid edirlər. Füzulinin də «Xəmsə»si var, lakin «İskəndərnamə» Nizami Gəncəviyə məxsusdur. Füzuli XVI əsr şairidir, Nizami isə XII əsr şairidir.
«Şərəfnamə» ilə «İqbalnamə»nin mövzuları tez-tez qarışdırılır. Xatırlayın: «Şərəfnamə» = şərəf → hərbi yürüşlər; «İqbalnamə» = xoşbəxtlik → utopiya, fəlsəfi axtarış.
«İskəndərnamə»nin əruz vəznli olduğu unudulur və heca vəzni ilə qarışdırılır. Heca vəzni Azərbaycan xalq şeirinin vəznidir (qoşma, gəraylı); Nizaminin bütün «Xəmsə»si əruz vəznindədir.
«Xəmsə»nin sırası imtahanda tez-tez soruşulur. «İskəndərnamə» beşinci (sonuncu) poemadır, birinci deyil. Birinci poema «Sirlər xəzinəsi»dir.
Nizami İskəndəri real tarixi fateh kimi deyil, ideal filosof-hökmdar kimi təqdim edir. Bu Nizaminin bədii məqsədidir: oxucuya ədaləti, hikməti ön plana çəkən bir hökmdar idealı göstərmək.
Qaydalar
- 1«İskəndərnamə» Nizami Gəncəvinin «Xəmsə» (Beş xəzinə) külliyyatının beşinci və sonuncu poemasıdır.
- 2Poema iki hissədən ibarətdir: «Şərəfnamə» (I hissə — hərbi yürüşlər, ədalətli hökmdar) və «İqbalnamə» (II hissə — fəlsəfi axtarış, xoşbəxt ölkə utopiyası).
- 3İskəndər obrazı Nizamidə tarixi fateh kimi deyil, adil hökmdar, alim və filosof kimi — ideal dövlət başçısı kimi canlandırılır.
- 4Poema əruz vəzninin məsnəvi formasında yazılmışdır: hər beytin iki misrası öz aralarında qafiyələnir.
- 5«İqbalnamə»də Nizami ideal cəmiyyət — ədalət, bərabərlik və firavanlığa əsaslanan xoşbəxt ölkə — utopiyasını işıqlandırır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir