Nəcəf bəy Vəzirov — «Müsibəti-Fəxrəddin»
Azərbaycan ədəbiyyatında ilk faciə.
Nəcəf bəy Vəzirov (1854–1926) Azərbaycan dramaturgiyasının görkəmli nümayəndəsidir; Mirzə Fətəli Axundzadənin ənənəsini davam etdirərək maarifçi-realist dramaturji fikri yeni zirvəyə qaldırmışdır. Onun 1896-cı ildə qələmə aldığı «Müsibəti-Fəxrəddin» əsəri Azərbaycan ədəbiyyatında janr baxımından ilk faciədir: tragediya janrının tələb etdiyi faciəvi son — qəhrəmanın məhvi — Azərbaycan dramaturgiyasında ilk dəfə məhz bu əsərdə gerçəkləşir. Pyesin mərkəzi qəhrəmanı Fəxrəddin maarifpərvər, ziyalı bir gəncdir; o, cəhalət, qan davası (qanlı adət) və feodal münasibətlər tərəfindən əzilən cəmiyyəti islah etmək istəyir. Lakin qaniçən Rüstəm bəy başda olmaqla köhnəliyin daşıyıcıları ona bu yolu bağlayır; nəticədə Fəxrəddin faciəvi şəkildə həlak olur. Əsər beləliklə maarifçilik ideyasını faciəvi planda ifadə edir: cəhalət işıqlı ziyalını məhv edir.
Məsələn, Fəxrəddinin ölümü konkret kriminal aktdan deyil, cəmiyyətin qan davası adətiylə şərtləşmiş köhnə əxlaq sistemi tərəfindən sıxışdırılmasından irəli gəlir.
Əsas terminlər
| Meyar | Məlumat |
|---|---|
| Müəllif | Nəcəf bəy Vəzirov (1854–1926) |
| Əsər adı | «Müsibəti-Fəxrəddin» |
| Yazılış ili | 1896 |
| Ədəbi növ | Dram növü |
| Janr | Faciə (tragediya) |
| Ədəbi cərəyan | Maarifçi realizm |
| Əsas mövzu | Cəhalət və qan davası adətinin maarifçi ziyalını məhv etməsi |
| Tarixi əhəmiyyəti | Azərbaycan ədəbiyyatında ilk faciə əsəri |
Vəzirovun komediyaları («Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük», «Pul düşkünü Hacı Fərəc») ayrı janrdadır — yalnız «Müsibəti-Fəxrəddin» faciədir.
| Obraz | Rolu | Səciyyəsi |
|---|---|---|
| Fəxrəddin | Protagonist — mərkəzi müsbət qəhrəman | Maarifpərvər, ziyalı gənc; cəmiyyəti islah etmək istəyir; faciəvi məhvə uğrayır |
| Rüstəm bəy | Antaqonist — mərkəzi mənfi obraz | Qaniçən, cəhalətin daşıyıcısı; feodal dünyagörüşünü və qan davası adətini təcəssüm etdirir |
Fəxrəddin ilə Rüstəm bəy əsərin mərkəzi ideya ziddiyyətini — maarifçilik ilə cəhalət qarşıdurmasını — canlı obrazlar vasitəsilə ifadə edir.
| Meyar | Faciə (tragediya) | Komediya |
|---|---|---|
| Qəhrəmanın taleyi | Faciəvi məhv — qəhrəman həlak olur | Xoşbəxt son — konflikt gülməli şəkildə həll olunur |
| Ton | Ciddi, kədərli, dramatik | Gülməli, satirik, komik |
| Maarifçi Azərbaycanda bani | Nəcəf bəy Vəzirov («Müsibəti-Fəxrəddin», 1896) | Mirzə Fətəli Axundzadə (1850-ci illər) |
| Nümunə əsər | «Müsibəti-Fəxrəddin» | «Hacı Qara», «Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük» |
Axundzadə komediyalar yazmışdır; faciə janrını Azərbaycan dramaturgiyasına Vəzirov gətirmişdir.
- 1Addım 1 — Dramatik növ: «Müsibəti-Fəxrəddin» səhnə üçün yazılmış dram əsəridir → ədəbi növü: dramatik növ.
- 2Addım 2 — Faciə əlaməti: Əsərdə mərkəzi qəhrəman Fəxrəddin cəhalət və qan davası adəti nəticəsində faciəvi şəkildə həlak olur. Faciə janrının əsas şərti — qəhrəmanın məhvi — yerinə yetirilir.
- 3Addım 3 — Komediya ilə qarışdırma riski: Gülməli ton? Xoşbəxt son? — Xeyr. «Müsibəti-Fəxrəddin» ciddi dramatik tonludur, Fəxrəddin məhv olur. Deməli komediya deyil.
- 4Nəticə: «Müsibəti-Fəxrəddin» — dram növü, faciə (tragediya) janrı. Azərbaycan ədəbiyyatında bu janrda yazılmış ilk əsərdir (1896).
- 1İpucu 1 — Janr: Əsər faciədir (qəhrəman məhv olur) → Axundzadə yox, Vəzirov. Çünki Axundzadə yalnız komediyalar yazmışdır.
- 2İpucu 2 — Tarix: 1896-cı il → XIX əsrin sonu → Vəzirovun yaradıcılıq dövrü. Axundzadənin əsas komediyaları 1850-ci illərdədir.
- 3İpucu 3 — Ad: «Müsibəti-Fəxrəddin» — Fəxrəddin şəxs adı, Vəzirovun yaratdığı maarifçi ziyalı obraz. «Hacı Qara», «Müsyö Jordan» — Axundzadənin komediya obrazlarıdır.
- 4Nəticə: Faciə + 1896 + Fəxrəddin obrazı → müəllif Nəcəf bəy Vəzirovdur.
Tez-tez buraxılan səhv: «Müsibəti-Fəxrəddin»i Axundzadəyə aid etmək. Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının banisidir, lakin o yalnız komediyalar yazmışdır. «Müsibəti-Fəxrəddin» faciədir və Nəcəf bəy Vəzirovun əsəridir.
Tez-tez buraxılan səhv: «Müsibəti-Fəxrəddin»i komediya saymaq. Əsər ciddi dramatik tonda yazılmışdır; mərkəzi qəhrəman Fəxrəddin faciəvi şəkildə həlak olur — bu komik son deyil, faciəvi məhvdir.
Diqqət: Rüstəm bəy antaqonistdir, protagonist deyil. Fəxrəddinin xüsusiyyətlərini (maarifpərvər, ziyalı) Rüstəm bəyə aid etmək yanlışdır. Rüstəm bəy — qaniçən, cəhalətin daşıyıcısı; Fəxrəddin — maarifçi, müsbət qəhrəman.
Yaddaş köməkçisi: «Müsibəti-Fəxrəddin» əsərinin adındakı «müsibət» sözü — fəlakət, bədbəxtlik deməkdir. Bu ad əsərin janrını da xatırladır: faciə = müsibət.
Qaydalar
- 1«Müsibəti-Fəxrəddin» (1896) — Nəcəf bəy Vəzirovun qələminə məxsus Azərbaycan ədəbiyyatında İLK faciə (tragediya) janrında yazılmış dram əsəridir.
- 2Əsərin mərkəzi obrazı Fəxrəddin — maarifpərvər, ziyalı gəncdir; onun antaqonisti Rüstəm bəy — qaniçən, cəhalətin daşıyıcısıdır.
- 3Əsərin əsas ictimai problemi qan davası (qanlı adət) və cəhalətdir; bu bəlalar maarifçi qəhrəmanı faciəvi məhvə aparır.
- 4Vəzirov maarifçi-realist ədəbi cərəyanın nümayəndəsidir; onun komediyaları («Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük» və s.) də məşhurdur, lakin «Müsibəti-Fəxrəddin» janrca faciədir.
- 5Nəcəf bəy Vəzirov Azərbaycan dramaturgiyasında Axundzadə ənənəsini davam etdirmiş; «Müsibəti-Fəxrəddin» faciə janrını milli dramaturgiyamıza gətirməklə yeni mərhələ açmışdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir