Nəzəriyyə: ədəbi növlər, cərəyanlar və dram
Epik/lirik/dramatik növ, cərəyanlar, dram janrları.
Ədəbiyyat üç əsas növə bölünür: epik, lirik və dramatik. Epik növ hadisə və əhvalatları ətraflı təsvir edir; ona dastan, poema, povest, hekayə, roman aiddir. Lirik növ insanın hiss-duyğularını, düşüncə və ovqatını bildirir; qəzəl, qoşma, qəraylı, şeir bu növün janrlarıdır. Dramatik növ isə səhnədə oynanılmaq üçün yazılmış əsərləri əhatə edir: komediya (gülməli, xoş sonluqlu), faciə (kədərli, qəhrəman həlak olan), dram (qarışıq ton). Dramatik əsərlərin quruluşunda xüsusi anlayışlar işlədilir: remarka (rejissora yönəlik səhnə göstərişi), replika (personajın qısa nitqi), monoloq (bir obrazın uzun çıxışı), dialoq (iki personaj arasında söhbət). Kompozisiya beş hissəlidir: ekspozisiya, zavyazka, inkişaf, kulminasiya, razvyazka. Ədəbi cərəyanlar arasında klassisizm (qədim nümunəyə bağlılıq, ciddi janr ierarxiyası), maarifçilik/maarifçi realizm (ağıl və elm vasitəsilə cəmiyyəti islah), romantizm (ideal-həqiqət ziddiyyəti, güclü qəhrəman) və realizm (həyatı olduğu kimi göstərmə) fərqləndirilir.
Məsələn, Axundzadənin komediyaları — süjeti gülməli münaqişə üzərində qurulan dramatik əsərlər — maarifçi realizm cərəyanının parlaq nümunəsidir, çünki onlarda köhnəliyin tənqidi həm gülüş vasitəsilə, həm də ağıl çağırışı ilə verilir.
Əsas terminlər
| Növ | Nəyi ifadə edir? | Əsas janrlar |
|---|---|---|
| Epik növ | Hadisə və əhvalatları ətraflı, ardıcıl şəkildə təsvir edir | Dastan, poema, povest, hekayə, roman |
| Lirik növ | İnsanın hiss, duyğu, düşüncə və ovqatını bildirir | Qəzəl, qoşma, gəraylı, şeir |
| Dramatik növ | Səhnədə oynanılmaq üçün yazılır; münaqişə əsas hərəkətvericidir | Komediya, faciə, dram |
«Publisistik növ» müstəqil ədəbi növ deyil — bu anlayış jurnalistikaya aiddir; qəzəl ədəbiyyatın lirik növünə aiddir, epik deyil.
| Janr | Əsas tonu | Sonluq |
|---|---|---|
| Komediya | Gülüş, satira, ironiya — nöqsanlar gülüşlə tənqid olunur | Xoş son (qəhrəman məhv olmur) |
| Faciə | Kədər, dərin dramatik gərginlik | Qəhrəmanın süqutu və ya həlakı |
| Dram | Qarışıq ton — nə xalis gülüş, nə tam faciə | Açıq və ya mürəkkəb son |
Həm komediya, həm faciə, həm dram — üçü də dramatik növə aiddir; epik növə deyil.
| Anlayış | Tərifi | Kimə aid? |
|---|---|---|
| Remarka | Səhnə göstərişi (mötərizədə, kursivlə) | Müəllifin rejissor/aktyor üçün yazısı |
| Replika | Personajın başqa personaja qısa cavabı və ya müraciəti | Bir personajın qısa nitqi |
| Monoloq | Bir personajın uzun, tək başına söylədiyi nitq | Bir personaj (başqası yoxdur) |
| Dialoq | İki (və ya daha çox) personaj arasında gedən söhbət | İki personaj arasında |
| Münaqişə (konflikt) | Personajlar, qüvvələr və ya dəyərlər arasındakı toqquşma | Süjetin hərəkətvericisi |
Remarka personajın nitqi deyil — müəllifin göstərişidir; monoloq isə replika deyil — uzunluq və «tənhalıq» fərq yaradır.
| Sıra | Hissə | Vəzifəsi |
|---|---|---|
| 1 | Ekspozisiya | Qəhrəmanlar, zaman, məkan tanıdılır — giriş |
| 2 | Zavyazka | Münaqişənin toxumu atılır, düyün bağlanır |
| 3 | İnkişaf | Hadisələr böyüyür, gərginlik artır |
| 4 | Kulminasiya | Münaqişənin ən gərgin, zirvə nöqtəsi |
| 5 | Razvyazka | Münaqişə həll olunur, nəticə ortaya çıxır — son |
Düzgün ardıcıllıq: Ekspozisiya → Zavyazka → İnkişaf → Kulminasiya → Razvyazka. Kulminasiya heç vaxt birinci gəlmir.
| Cərəyan | Əsas prinsipi | Açar söz |
|---|---|---|
| Klassisizm | Qədim yunan-roma ədəbiyyatını nümunə götürmək; ciddi janr ierarxiyasına riayət etmək | Qayda, norma, qədim nümunə |
| Maarifçi realizm | Elm və ağıl vasitəsilə cəhalət və köhnəliyi tənqid edərək cəmiyyəti islah etmək | Elm, ağıl, islah, XIX əsr |
| Romantizm | İdeal ilə həqiqət arasındakı ziddiyyəti ön plana çəkmək; güclü, xarizmatik qəhrəman | İdeal, xəyal, fərdilik, hissiyyat |
| Realizm | Həyatı tipik ictimai şəraitdə olduğu kimi, idealizasiyasız göstərmək | Gerçəklik, tipiklik, obyektivlik |
Tarixi ardıcıllıq (ən erkəndən): Klassisizm → Maarifçi realizm / Romantizm → Realizm. Maarifçi realizm Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusilə XIX əsrdə güclü idi (Axundzadə).
- 1Sual: Pyesdə bu hissə mötərizədə kursivlə verilir: «(Rəşid sürətlə çıxır, qapını bağlayır.)» — Bu hansı dramatik elementdir?
- 2Əlamət 1 — kimin sözüdür?: Mötərizə içindəki ifadə bir personajın birbaşa nitqi deyil → replika və monoloq deyil.
- 3Əlamət 2 — hərəkətin təsviridir: Personajın fiziki hərəkəti (çıxır, bağlayır) təsvir edilir — bu müəllifin rejissor üçün göstərişidir.
- 4Əlamət 3 — forma: Mötərizə + kursiv = remarka üçün xarakterik yazı forması.
- 5Nəticə: Bu REMARKADIR — müəllifin rejissor/aktyor üçün səhnə göstərişi.
- 1Sual: «Cəmiyyəti cəhalətdən qurtarmaq üçün elm və ağıla çağırır, lakin həyatı olduğu kimi, gerçək şəkildə göstərir» — bu hansı cərəyandır?
- 2Addım 1 — «həyatı olduğu kimi»: Bu ifadə həm realizmə, həm maarifçi realizmə uyğun gəlir. Qərarı dəqiqləşdirmək üçün növbəti əlamətə bax.
- 3Addım 2 — «elm və ağıla çağırır»: Sadə realizm yalnız sərgiləyir, islah çağırışı vermir. «İslah çağırışı» isə maarifçi realizmin ayırd edici əlamətidir.
- 4Addım 3 — romantizmi və klassisizmi istisna et: Romantizm idealı ön plana çəkir; klassisizm qədim nümunəyə bağlıdır — hər ikisi bu tərifə uyğun deyil.
- 5Nəticə: Cərəyan MAARİFÇİ REALİZMDİR — elm/ağıl + islah çağırışı + gerçəkçilik birlikdə bu cərəyanı müəyyən edir.
Tələbə səhvi: Komediya ilə faciəni fərqli ədəbi növlərə aid etmək — məsələn, «komediya epik növdür». Hər ikisi dramatik növün janrıdır; onları fərqləndirən ton (gülüş–kədər) və sonluqdur, növ deyil.
Tələbə səhvi: «Realizm qəhrəmanı güclü, ideallaşdırılmış şəkildə göstərir» — bu yanlış ifadədir. Qəhrəmanı ideallaşdırmaq romantizmin xüsusiyyətidir; realizm isə həyatı tipik şəraitdə, idealizasiyasız göstərir.
Tələbə səhvi: Kompozisiyanın ardıcıllığını qarışdırmaq — «kulminasiya birinci gəlir» və ya «zavyazka ekspozisiyadan əvvəldir». Düzgün sıra sabit beşlikdir: Ekspozisiya → Zavyazka → İnkişaf → Kulminasiya → Razvyazka.
Tələbə səhvi: Remarkayı monoloq ilə qarışdırmaq. Remarka müəllifin göstərişidir — personajın nitqi deyil; monoloq isə personajın özünün uzun nitqidir.
Diqqət: Maarifçi realizmi sadə realizmdan fərqləndirin. Realizm yalnız gerçəkliyi sərgiləyir; maarifçi realizm isə tənqidə əlavə olaraq elm/ağıl vasitəsilə islah çağırışı da edir. Bu fərq imtahanda tez-tez yoxlanılır.
Yadda saxla: Poema epik növün janrıdır — məktəb proqramında süjetli əsər kimi epik sırada verilir. Lirik çalarları olsa da, onu lirik növə aid etmək düzgün sayılmır.
Qaydalar
- 1Üç ədəbi növ: epik (hadisə — dastan, poema, povest, hekayə, roman), lirik (hiss — qəzəl, qoşma, şeir), dramatik (səhnə — komediya, faciə, dram).
- 2Dramatik əsər anlayışları: remarka (səhnə göstərişi), replika (personajın qısa nitqi), monoloq (bir obrazın uzun nitqi), dialoq (iki personaj arasında müzakirə), münaqişə (konflikt).
- 3Kompozisiyanın beş hissəsi: ekspozisiya (giriş), zavyazka (düyünün bağlanması), inkişaf (hadisələrin böyüməsi), kulminasiya (ən gərgin an), razvyazka (çözüm).
- 4Dörd ədəbi cərəyan: klassisizm (qədim nümunə, ciddi qayda), maarifçi realizm (elm/ağıl ilə islah), romantizm (ideal-həqiqət ziddiyyəti), realizm (həyatı olduğu kimi).
- 5Komediyada gülüş və xoş son; faciədə qəhrəmanın süqutu; dramda qarışıq ton — bu üçü dramatik növün əsas janrlarıdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir