Fonetika
Saitlər və samitlər, heca, vurğu, ahəng qanunu və fonetik hadisələr.
Fonetika dilin səs quruluşunu öyrənən bölmədir. Azərbaycan dilində 15 sait (9 hərflə, çünki bəzi saitlər həm qısa, həm uzun ola bilər) və 25 samit səs vardır; saitlər üç cəhətdən — dilin arxa/ön mövqeyinə görə qalın (a, ı, o, u) və incə (e, ə, i, ö, ü), ağız boşluğunun açıqlığına görə açıq (a, ə, o, ö) və qapalı (ı, i, u, ü), dodaqların vəziyyətinə görə dodaqlanan (o, ö, u, ü) və dodaqlanmayan (a, ə, ı, i, e) bölünür. Samitlər iştirakına görə cingiltili (b, c, d, q, ...) və kar (p, ç, t, k, ...) olur; bir çoxu cingiltili-kar cütlük təşkil edir (b-p, d-t, q-k, c-ç). Ahəng qanunu sözdə saitlərin (qalın-incə, bəzən dodaqlanma) bir-birinə uyğunlaşmasıdır: «qələmlər» (incə), «kitablar» (qalın). Fonetik hadisələrə səs düşümü (oğul → oğlu), səs artımı (xeyir → xeyirxah), səs əvəzlənməsi (çörək → çörəyi: k→y) daxildir.
Məsələn, «üzük» sözü incə, qapalı, dodaqlanan saitlərdən ibarətdir və ahəng qanununa uyğundur.
Qaydalar
- 1Saitlər üç əlamətə görə təsnif olunur: qalın/incə (dilin mövqeyi), açıq/qapalı (ağızın açıqlığı), dodaqlanan/dodaqlanmayan (dodağın vəziyyəti).
- 2Cingiltili və kar samitlərin çoxu cüt təşkil edir: b-p, v-f, q-k, ğ-x, d-t, c-ç, z-s, j-ş, g-k; cingiltililərdən m, n, l, r, y cütü yoxdur.
- 3Ahəng qanunu sözdə saitlərin qalınlıq-incəlik (bəzən dodaqlanma) baxımından uyğunlaşmasıdır; alınma sözlərin bir qismi bu qanuna tabe olmur.
- 4Söz neçə saitdən ibarətdirsə, o qədər hecadan ibarətdir; Azərbaycan sözlərində vurğu çox vaxt son hecaya düşür.
- 5Başlıca fonetik hadisələr: səs düşümü, səs artımı və səs əvəzlənməsidir (məs. k→y: çörək–çörəyi).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin