← Mövzulara
g11a-3.1· Fəsil 3: Sözün tərkibi və söz yaradıcılığı· ~14 dəq

Sözün tərkibi

Kök və şəkilçi; leksik (sözdüzəldici) və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər.

Söz mənalı hissələrə — kök və şəkilçilərə ayrılır. Kök sözün ən kiçik mənalı, daha da bölünməyən hissəsidir; o, sözdə dəyişməz qalır və əsas leksik mənanı daşıyır (məsələn, «yazıçı» sözünün kökü «yaz»dır). Şəkilçi kökdən sonra gələrək ona qoşulan və müstəqil işlənə bilməyən hissədir. Şəkilçilər iki böyük qrupa bölünür. Leksik (sözdüzəldici, söz yaradan) şəkilçilər kökə yeni leksik məna verir və yeni söz əmələ gətirir: -çı/-çi (balıq → balıqçı), -lıq/-lik (dost → dostluq), -lı/-li (duz → duzlu), -sız/-siz (su → susuz), -daş (yol → yoldaş), -ıcı/-ici (oxu → oxucu) və s. Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını dəyişir: cəm şəkilçisi -lar/-lər, hal şəkilçiləri (-ın/-in, -a/-ə, -ı/-i, -da/-də, -dan/-dən), mənsubiyyət şəkilçiləri (-ım, -ın, -ı/-sı...), xəbərlik və şəxs şəkilçiləri, feildə zaman və şəxs şəkilçiləri. Sözdə şəkilçilər müəyyən sıra ilə düzülür: əvvəlcə sözdüzəldici (leksik), sonra sözdəyişdirici (qrammatik) şəkilçilər gəlir; məsələn, «kitab-xana-lar-da» sözündə «kitab» kök, «-xana» və «-lar», «-da» şəkilçiləridir, «yol-çu-lar» sözündə isə «yol» kök, sözdüzəldici «-çu», sonra qrammatik «-lar» gəlir. Sözü tərkibinə görə təhlil edərkən əvvəl kök, sonra şəkilçilər ardıcıllıqla müəyyən edilir.

Qaydalar

  1. 1Kök sözün daha bölünməyən, dəyişməz qalan əsas mənalı hissəsidir; şəkilçi kökə qoşulur və müstəqil işlənmir.
  2. 2Leksik (sözdüzəldici) şəkilçi kökə yeni leksik məna verir və yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -daş, -ıcı/-ici.
  3. 3Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçi yeni söz yaratmır, sözün formasını dəyişir: cəm -lar/-lər, hal, mənsubiyyət, xəbərlik və şəxs şəkilçiləri.
  4. 4Sözdə əvvəl sözdüzəldici (leksik), sonra sözdəyişdirici (qrammatik) şəkilçilər gəlir: yol-çu-lar-a.
  5. 5Sözü tərkibinə görə təhlil edərkən əvvəl kök, sonra şəkilçilərin növü ardıcıllıqla müəyyən olunur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin