Feil

Feil əşyanın iş, hal və hərəkətini bildirən, «nə etmək?», «nə olmaq?» suallarına cavab verən əsas nitq hissəsidir. Qrammatik mənasına görə feillər təsirli və təsirsiz olur: təsirli feil hərəkəti bilavasitə bir əşyanın üzərinə keçirir və «kimi?», «nəyi?» sualına cavab verən təsirlik hallı tamamlıq tələb edir (kitabı oxudu, məktubu yazdı); təsirsiz feil isə belə tamamlıq tələb etmir (gəldi, oturdu, böyüdü). Feilin beş növü vardır: məlum növ hərəkəti icra edən subyekt aydındır (Tələbə məktubu yazdı); məchul növ -ıl/-il, -ın/-in şəkilçiləri ilə düzəlir, icraçı bilinmir (Məktub yazıldı); qayıdış növ -ın/-in, -ıl/-il şəkilçiləri ilə hərəkətin icraçının özünə qayıtdığını bildirir (yuyundu, geyindi, darandı); qarşılıq-müştərək növ -ış/-iş, -laş/-ləş şəkilçiləri ilə hərəkətin qarşılıqlı və ya birgə icrasını bildirir (görüşdü, məktublaşdı, salamlaşdı); icbar (icbari) növ -dır/-dir, -t, -ız/-iz şəkilçiləri ilə hərəkətin başqasına icbar etdirilməsini bildirir (yazdırdı, oxutdurdu, geyindirdi). Feilin şəkilləri hərəkətə münasibəti bildirir: xəbər şəkli real iş-hərəkəti zamanla göstərir (yazdı, yazır, yazacaq) — yalnız bu şəkildə zaman vardır; əmr şəkli buyruq, çağırış bildirir (yaz, yazsın, yazaq, yazın); arzu şəkli -a/-ə şəkilçisi ilə istək bildirir (yaza, gələ, gedə); vacib şəkli -malı/-məli ilə işin mütləq görülməsini bildirir (yazmalıdır, getməlidir); lazım şəkli -ası/-əsi ilə işin lazım olduğunu bildirir (yazası, gələsi); şərt şəkli -sa/-sə ilə işin şərtini bildirir (yazsa, gəlsə). Xəbər şəklinin üç zamanı var: keçmiş zaman (şühudi: yazdı; nəqli: yazıb/yazmışdır), indiki zaman (-ır/-ir, -yır: yazır, gəlir), gələcək zaman (qəti gələcək: yazacaq; qeyri-qəti gələcək: yazar). Feillər təsriflənmə baxımından iki yerə bölünür: təsriflənən feillər şəxsə və zamana görə dəyişir, şəxs sonluğu qəbul edir (yazıram, yazırsan, yazır, yazırıq, yazırsınız, yazırlar); təsriflənməyən (qeyri-təsriflənən) feillər isə şəxsə görə dəyişmir və üç növü vardır: məsdər -maq/-mək şəkilçisi ilə hərəkətin adını bildirir, həm feil, həm isim əlamətləri daşıyır (yazmaq, oxumaq); feili sifət -an/-ən, -mış/-miş, -ası/-əsi, -malı/-məli, -dıqca, -ar/-ər şəkilçiləri ilə əşyanın hərəkətlə bağlı əlamətini bildirir, isimləri təyin edir (gələn qonaq, oxunmuş kitab, yazılası məktub); feili bağlama -ıb/-ib, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqda, -ınca/-incə, -madan/-mədən, -kən şəkilçiləri ilə əsas feilə bağlanaraq tərzi, zamanı, səbəbi bildirir (gəlib oturdu, qaçaraq getdi, görəndə güldü). Təsriflənməyən feillər zaman və şəxsə görə təsriflənmir, lakin feilin növ və qrammatik məna növü əlamətlərini saxlaya bilər.