Köməkçi nitq hissələri

Nitq hissələri əsas (müstəqil) və köməkçi nitq hissələrinə ayrılır. Əsas nitq hissələri (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf, feil) müstəqil leksik mənaya malikdir, suala cavab verir və cümlə üzvü ola bilir. Köməkçi nitq hissələri isə müstəqil leksik məna daşımır, suala cavab vermir, tək başına cümlə üzvü olmur; onlar əsas sözlər arasında qrammatik münasibət yaradır və ya nitqə əlavə məna çaları verir. Beş köməkçi nitq hissəsi var: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz və nida. QOŞMA isim, əvəzlik və ya substantivləşmiş sözlərə qoşulub onların başqa sözlərlə əlaqəsini gücləndirir; özündən əvvəlki sözə müəyyən hal tələb edir. Məna növləri: məkan-zaman (qədər, kimi, tərəf, sarı, doğru), səbəb-məqsəd (görə, ötrü, üçün), birgəlik-vasitə-aidlik (ilə/-la, -lə), müqayisə-bənzətmə (kimi, qədər, tək), istisna (başqa, savayı, özgə). Yazılışı: əksər qoşmalar ayrı yazılır (kitaba görə, sənin üçün, dağa doğru); yalnız «ilə» qoşması -la, -lə şəklində bitişik də yazıla bilər (qələmlə, atla). BAĞLAYICI həmcins üzvləri və cümlələri bir-birinə bağlayır. İki növə bölünür: tabesizlik bağlayıcıları (və, həm, həm də, ya, ya da, yaxud, və ya, amma, ancaq, lakin, fəqət, nə... nə də) bərabərhüquqlu sözləri/cümlələri bağlayır; tabelilik bağlayıcıları (ki, çünki, ona görə ki, ona görə də, əgər, hərçənd, madam ki, belə ki) baş cümlə ilə budaq cümləni bağlayır. ƏDAT ayrı-ayrı sözlərə və ya bütöv cümləyə əlavə məna çaları (təsdiq, inkar, sual, qüvvətləndirmə, məhdudlaşdırma, arzu) verir. Məna növləri: təsdiq (bəli, hə, əlbəttə), inkar (yox, xeyr, deyil, heç), sual (-mı, -mi, məgər, yəni, bəs), qüvvətləndirmə-dəqiqləşdirmə (ən, lap, daha, axı, ki, da, də, belə, hətta), məhdudlaşdırma (yalnız, ancaq, tək, bir), arzu (kaş, kaş ki, gərək, barı). MODAL SÖZLƏR danışanın söylədiyinə münasibətini (qəti əminlik, ehtimal, fikrin mənbəyi, ardıcıllıq, təəssüf) bildirir; cümlədə adətən ara söz kimi vergüllə ayrılır: əlbəttə, şübhəsiz, doğrudan da, sözsüz (əminlik); bəlkə, görünür, deyəsən, ehtimal ki, yəqin (ehtimal); məncə, zənnimcə, fikrimcə (fikir mənbəyi); birincisi, deməli, nəhayət, beləliklə (ardıcıllıq-nəticə); təəssüf ki, heyhat (təəssüf). NİDA hiss-həyəcanı, sevinci, kədəri, təəccübü, çağırışı bildirir, lakin onları adlandırmır: ah, oh, ox, of, vay, ay, ey, bəh-bəh, afərin, aman. Nida cümlədə digər üzvlərdən vergül və ya nida işarəsi ilə ayrılır və cümlə üzvü olmur.