← Mövzulara
g11a-4.6· Fəsil 4: Morfologiya· ~14 dəq

Feilin təsriflənməyən formaları

Məsdər, feili sifət və feili bağlama: əmələgəlmə şəkilçiləri, qrammatik xüsusiyyətləri və cümlədəki vəzifəsi.

Feilin təsriflənməyən (xüsusi) formaları şəxsə və zamana görə dəyişmir, lakin feillik əlamətlərini (təsirlik-təsirsizlik, növ, inkar) saxlayır və başqa nitq hissələrinin xüsusiyyətlərini də qazanır. Bunlar üçdür. Məsdər -maq/-mək şəkilçisi ilə düzəlir, hərəkətin adını bildirir, isim kimi hallana və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edə bilir; cümlədə mübtəda, tamamlıq, xəbər olur: «Oxumaq faydalıdır». Feili sifət -an/-ən, -mış/-miş/-muş/-müş, -acaq/-əcək, -ar/-ər, -dıq/-dik, -ası/-əsi şəkilçiləri ilə düzəlir, hərəkəti əlamət kimi bildirir, sifət kimi ismi təyin edir, «necə? hansı?» suallarına cavab verir: «oxuyan şagird», «yazılmış məktub». Feili bağlama -ıb/-ib/-ub/-üb, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqca/-dikcə, -madan/-mədən, -kən şəkilçiləri ilə düzəlir, hərəkəti zərf kimi başqa hərəkətə bağlayır, «necə? nə zaman?» suallarına cavab verir, cümlədə zərflik olur: «gülə-gülə danışdı», «evə gəlib oturdu». Bu formaları ayırmaq üçün şəkilçiyə və suala baxılır: ad bildirib hallanırsa məsdər, əlamət bildirib ismi təyin edirsə feili sifət, hərəkətin tərzini/zamanını bildirib feilə bağlanırsa feili bağlamadır. For example: «Kitabı oxuyub qayıtdı» cümləsində «oxuyub» -ıb şəkilçili feili bağlamadır, çünki «qayıtdı» hərəkətinə bağlanıb «necə?» sualına cavab verir.

Qaydalar

  1. 1Təsriflənməyən feillər şəxsə və zamana görə dəyişmir, lakin feillik əlamətlərini (növ, inkar, təsirlik) saxlayır.
  2. 2Məsdər -maq/-mək şəkilçili olub hərəkətin adını bildirir, hallana bilir, isim kimi işlənir.
  3. 3Feili sifət -an/-ən, -mış, -acaq, -dıq, -ası şəkilçiləri ilə düzəlir, ismi təyin edir, «necə? hansı?» suallarına cavab verir.
  4. 4Feili bağlama -ıb, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -madan/-mədən, -dıqca şəkilçiləri ilə düzəlir, feilə bağlanıb zərflik olur.
  5. 5Forma şəkilçi və sualla seçilir: ad → məsdər, əlamət (ismə aid) → feili sifət, hərəkətə bağlı tərz/zaman → feili bağlama.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin