Söz birləşmələri

Söz birləşməsi məna və qrammatik cəhətdən bir-biri ilə bağlanan iki və daha artıq müstəqil sözün birliyidir (gözəl mənzərə, kitabın üzü, məktəbə getmək). Söz birləşməsində sözlərdən biri əsas (tabeedən, müstəqil) tərəf, digəri isə asılı (tabeolan) tərəf olur; tabeolan tərəf tabeedən tərəfi izah edir, ona tabe olur. Söz birləşməsi cümlə deyil: cümlə bitmiş fikir bildirir, xəbərə malik olur və intonasiya ilə tamamlanır; söz birləşməsi isə bitmiş fikir bildirmir, yalnız anlayışı dəqiqləşdirir (məsələn, «yaşıl yarpaq» — söz birləşməsi, «Yarpaq yaşıldır» — cümlə). Tabeedən tərəfin hansı nitq hissəsi ilə ifadə olunmasına görə söz birləşmələri iki növə ayrılır: ismi birləşmələrdə əsas (tabeedən) tərəf isimlə ifadə olunur (dəmir qapı, uşağın kitabı, ağ gül); feili birləşmələrdə əsas tərəf feillə (məsdər, feili sifət, feili bağlama) ifadə olunur (məktəbə getmək, kitabı oxuyan, tez gələrək). Təyini söz birləşmələri ismi birləşmələrin xüsusi qrupudur və üç növə ayrılır. I növ təyini söz birləşməsində hər iki tərəf şəkilçisiz olur, tərəflər yanaşma əlaqəsi ilə bağlanır (dəmir qapı, gözəl mənzərə, qırmızı gül, beş kitab). II növ təyini söz birləşməsində birinci (tabeolan) tərəf şəkilçisiz, ikinci (tabeedən) tərəf isə yalnız mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir (qız məktəbi, dağ havası, taxta qapı — qapının taxtası deyil; uşaq bağçası, söz birləşməsi). III növ təyini söz birləşməsində birinci tərəf yiyəlik hal şəkilçisi (-ın/-in/-un/-ün, -nın/-nin), ikinci tərəf isə mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir (uşağın kitabı, evin qapısı, şəhərin küçələri). Beləliklə, fərq əsasən şəkilçilərdədir: I növ — hər ikisi şəkilçisiz; II növ — yalnız ikinci tərəfdə mənsubiyyət; III növ — birinci tərəfdə yiyəlik, ikincidə mənsubiyyət. Mürəkkəb adlar (xüsusi adlar — Şərq Avropası, Qara dəniz, Mingəçevir Su Anbarı) çox vaxt təyini söz birləşməsi quruluşunda olur, lakin bir bütöv ad kimi işlənir.