Sadə cümlə

Sadə cümlə bir qrammatik əsasdan (bir baş üzvlər qrupundan) ibarət olan cümlədir. Sadə cümlələr bir neçə əlamətə görə təsnif olunur. Məqsəd və intonasiyaya görə cümlənin dörd növü var: nəqli cümlə bir hadisə, fikir barədə məlumat verir və sonunda nöqtə qoyulur (Yağış yağır.); sual cümləsi cavab almaq məqsədilə sual ifadə edir, sonunda sual işarəsi qoyulur (Sən hara gedirsən?); əmr cümləsi əmr, xahiş, məsləhət, çağırış bildirir (Dərsini oxu.); nida cümləsi güclü hiss-həyəcanla deyilir və sonunda nida işarəsi qoyulur (Necə gözəl mənzərədir!). Baş üzvlərin sayına görə cümlələr cüttərkibli və təktərkibli olur. Cüttərkibli cümlədə həm mübtəda, həm də xəbər iştirak edir (Uşaqlar oynayır). Təktərkibli cümlədə yalnız bir baş üzv olur və ikinci baş üzvə ehtiyac duyulmur. Təktərkibli cümlənin beş növü var: müəyyən şəxsli cümlədə mübtəda yoxdur, lakin xəbərin şəkilçisi onu dəqiq göstərir (Bağa gedirəm. — «mən»); qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə iş görəni dəqiq bilinmir, xəbər çox vaxt III şəxs cəmdə olur (Qapını döydülər); ümumi şəxsli cümlədə fikir hamıya, hər kəsə aiddir, çox vaxt atalar sözlərində işlənir (Yüz ölç, bir biç); şəxssiz cümlədə iş görən ümumiyyətlə təsəvvür edilmir, xəbər çox vaxt vəziyyət, hal bildirir (Hava soyuqdur. Üşüyürəm deyil — Soyuqdur.); adlıq cümlə yalnız adlıq haldakı baş üzvdən ibarət olub bir əşyanın, hadisənin mövcudluğunu təsdiq edir (Gecə. Sükut.). Üzvlərin tamlığına görə cümlələr müxtəsər və geniş olur: müxtəsər cümlə yalnız baş üzvlərdən ibarətdir (Quşlar uçur), geniş cümlədə ikinci dərəcəli üzvlər də var (Boz quşlar göydə yüksək uçur). Baş üzvlərin iştirakına görə cümlələr tam və yarımçıq olur: tam cümlədə lazım olan üzvlər iştirak edir; yarımçıq cümlədə hər hansı üzv buraxılır, lakin mətndən və ya situasiyadan bərpa oluna bilir (— Hara gedirsən? — Məktəbə. — ikinci cümlə yarımçıqdır). Cümlənin həmcins üzvləri eyni suala cavab verən, eyni üzvə aid olan, bir-biri ilə bərabərhüquqlu üzvlərdir; aralarında ya sadalama intonasiyası ilə vergül, ya da bağlayıcı (və, həm, ya, amma) işlənir (Bağda alma, armud, heyva bitir).