Mürəkkəb cümlə

Mürəkkəb cümlə iki və daha çox sadə cümlənin məna və qrammatik cəhətdən birləşməsindən əmələ gəlir; onun tərkibindəki hər sadə cümlənin öz mübtəda və xəbəri (qrammatik əsası) olur. Mürəkkəb cümlə iki əsas növə bölünür: tabesiz mürəkkəb cümlə və tabeli mürəkkəb cümlə. Tabesiz mürəkkəb cümlədə tərkib hissələri (sadə cümlələr) bir-birindən asılı deyil, bərabərhüquqludur; onları biri digərinə suala bağlamaq olmur. Tabesiz mürəkkəb cümlə bağlayıcılı (və, amma, lakin, ancaq, ya, ya da, gah ... gah da) və ya bağlayıcısız (yalnız vergül, nöqtəli vergül və intonasiya ilə) ola bilər; tərkib hissələri arasında zaman ardıcıllığı, qarşılaşdırma, bölüşdürmə, səbəb-nəticə kimi məna əlaqələri olur. Tabeli mürəkkəb cümlə isə baş cümlə və ona tabe olan budaq cümlədən ibarətdir; budaq cümlə baş cümlənin bir üzvünü izah edir və ona sual vasitəsilə bağlanır. Budaq cümlə baş cümlədəki hansı üzvü əvəz edirsə, o üzvün adı ilə adlanır: mübtəda budaq cümləsi (kim? nə? — baş cümlədə mübtədanı izah edir), xəbər budaq cümləsi (baş cümlədəki xəbəri izah edir), tamamlıq budaq cümləsi (kimi? nəyi? nədən? — tamamlığı izah edir), təyin budaq cümləsi (necə? hansı? — təyini izah edir), zərflik budaq cümlələri (zaman, yer, tərz, səbəb, məqsəd, şərt, güzəşt, kəmiyyət, müqayisə-dərəcə zərflik budaq cümlələri). Tabeli mürəkkəb cümlədə baş və budaq cümləni bağlayan vasitələr bağlayıcılar (ki, çünki, ona görə ki, əgər, hərçənd) və bağlayıcı sözlərdir (kim, nə, hara, haçan, necə, hansı, o qədər, elə kimi əvəzlik və zərflər). Bağlayıcı söz adi bağlayıcıdan fərqli olaraq budaq cümlədə həm bağlama vəzifəsini yerinə yetirir, həm də cümlə üzvü olur. Vasitəsiz nitq başqasının sözünün heç bir dəyişiklik edilmədən, olduğu kimi verilməsidir; yazıda dırnaq içində göstərilir və müəllif sözü ilə birlikdə işlənir (Müəllim dedi: «Dərsə hazırlaşın.»). Vasitəli nitq isə başqasının sözünün müəllifin öz dili ilə, tabeli mürəkkəb cümlə şəklində çatdırılmasıdır; bu zaman dırnaq götürülür, şəxs və zaman dəyişir (Müəllim dedi ki, dərsə hazırlaşaq).