Saitlər və ahəng qanunu
Saitlərin növləri; ahəng qanununa görə şəkilçi seçimi.
Azərbaycan dilindəki 9 sait səs iki böyük qrupa bölünür: qalın saitlər (a, ı, o, u) və incə saitlər (e, ə, i, ö, ü). Qalın saitlər dili arxaya, incə saitlər isə dilə irəli çəkməklə tələffüz olunur. Bundan başqa, saitlər dodağın iştirakına görə də fərqlənir: dodaqlanan saitlər (o, u, ö, ü) dodaqların yuvarlaqlaşması ilə tələffüz edilərkən, dodaqlanmayan saitlər (a, ı, e, ə, i) buna ehtiyac duymur. Ahəng qanunu isə dilimizin fonetik əsasını təşkil edir: bir sözdə hansı sait varsa, həmin sözə qoşulan şəkilçi də eyni qrupa məxsus sait seçilir. Yəni qalın saitli sözə qalın şəkilçi, incə saitli sözə incə şəkilçi qoşulur. Bu qanun sayəsində söz ahəngdar səslənir və dil öz musiqiliyini qoruyur.
Məsələn, «dağ» sözündə qalın sait (a) olduğu üçün cəm şəkilçisi «-lar» olur: «dağlar»; «gül» sözündə incə sait (ü) olduğu üçün isə «-lər» seçilir: «güllər».
Qaydalar
- 1Azərbaycan dilində 9 sait var: qalın saitlər — a, ı, o, u; incə saitlər — e, ə, i, ö, ü.
- 2Dodaqlanan saitlər (o, u, ö, ü) dodaqların yuvarlaqlaşması ilə tələffüz olunur; dodaqlanmayan saitlər (a, ı, e, ə, i) belə deyilir.
- 3Ahəng qanununa görə qalın saitli sözə qalın şəkilçi, incə saitli sözə incə şəkilçi qoşulur.
- 4Cəm şəkilçisi qalın sözlərə -lar, incə sözlərə -lər; yerlik hal şəkilçisi qalın sözlərə -da/-dan, incə sözlərə -də/-dən şəklini alır.
- 5Ahəng qanununu tətbiq etmək üçün sözün son (və ya yeganə) hecasındakı saiti tapıb onun qalın ya incə olduğunu müəyyən et, sonra həmin qrupa uyğun şəkilçi variant seç.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir