Ahəng qanunu. İki və dörd cür yazılan şəkilçilər
Damaq və dodaq ahəngi; 2 və 4 formalı şəkilçilər.
Ahəng qanunu Azərbaycan dilinin fonetik əsasını təşkil edir: sözə qoşulan şəkilçinin saiti kök sözün son saitinə uyğunlaşır. Bu uyğunlaşma iki səviyyədə baş verir — damaq ahəngi və dodaq ahəngi. Damaq ahənginə görə qalın saitli (a, ı, o, u) sözə qalın şəkilçi, incə saitli (e, ə, i, ö, ü) sözə isə incə şəkilçi qoşulur. Dodaq ahənginə görə isə dodaqlanan saitli (o, ö, u, ü) sözə dodaqlanan şəkilçi saiti, dodaqlanmayan saitli (a, ı, e, ə, i) sözə dodaqlanmayan şəkilçi saiti uyğun gəlir. Tərkibində geniş sait (a, ə) olan şəkilçilər YALNIZ damaq ahənginə tabe olduğu üçün cəmi İKİ formada yazılır — məsələn, cəm şəkilçisi -lar/-lər, yerlik hal -da/-də. Tərkibində dar sait (ı, i, u, ü) olan şəkilçilər isə HƏM damaq, HƏM dodaq ahənginə tabe olduğu üçün DÖRD formada yazılır — məsələn, mənsubiyyət şəkilçisi -ı/-i/-u/-ü: kitabı, evi, qolu, gözü. Beləliklə, şəkilçinin neçə cür yazılmasını onun öz tərkibindəki saitin geniş yoxsa dar olması müəyyən edir.
Əsas terminlər
| Şəkilçi | Qalın söz + şəkilçi | İncə söz + şəkilçi |
|---|---|---|
| Cəm şəkilçisi (-lar/-lər) | uşaq + lar → uşaqlar | dəftər + lər → dəftərlər |
| Yerlik hal (-da/-də) | bağ + da → bağda | dəftər + də → dəftərdə |
| Çıxışlıq hal (-dan/-dən) | bağ + dan → bağdan | dəftər + dən → dəftərdən |
Bu şəkilçilərin tərkibində geniş sait (a/ə) var, ona görə yalnız damaq ahənginə (qalın/incə) tabe olur — dodaqlanma nəzərə alınmır.
| Sait qrupu | Şəkilçi forması | Nümunə söz | Söz + şəkilçi |
|---|---|---|---|
| Qalın, dodaqlanmayan | -ı | qız | qızı |
| İncə, dodaqlanmayan | -i | ev | evi |
| Qalın, dodaqlanan | -u | qol | qolu |
| İncə, dodaqlanan | -ü | göz | gözü |
Mənsubiyyət şəkilçisi tərkibində dar sait olduğu üçün HƏM damaq (qalın/incə), HƏM dodaq (dodaqlanan/dodaqlanmayan) ahənginə uyğunlaşaraq dörd formada yazılır.
- 1Addım 1 — Son saiti tap: «Bağça» sözündə saitlər a, a — hər ikisi qalındır (son sait də a).
- 2Addım 2 — Damaq ahənginə görə şəkilçi seç: Söz qalın olduğu üçün cəm şəkilçisi -lar, yerlik hal şəkilçisi -da seçilir.
- 3Addım 3 — Nəticə: bağça + lar = bağçalar; bağça + da = bağçada.
- 4Qeyd: Bu şəkilçilər (-lar/-lər, -da/-də) tərkibində geniş sait (a/ə) olduğu üçün yalnız 2 formada olur; dodaq ahənginə (dodaqlanma) əhəmiyyət verilmir.
- 1Addım 1 — Son saiti təhlil et: «Göz» sözündə ö saiti var. Ö — incə (damaq) və dodaqlanan (dodaq) saitdir.
- 2Addım 2 — Damaq ahənginə bax: Söz incə olduğu üçün şəkilçi saiti «i» və ya «ü» qrupundan olmalıdır (a/ı/o/u qrupundan yox).
- 3Addım 3 — Dodaq ahənginə bax: Söz dodaqlanan olduğu üçün şəkilçi saiti dodaqlanan (u/ü) olmalıdır, dodaqlanmayan (ı/i) yox.
- 4Addım 4 — İki şərti birləşdir: İncə + dodaqlanan = ü. Nəticə: göz + ü = gözü.
- 5Qeyd: Əgər yalnız damaq ahəngi tətbiq edilib dodaq ahəngi unudulsaydı, səhvən «gözi» yazıla bilərdi — bu, dodaq ahənginin pozulması olardı.
- 1Addım 1 — Sözün saitini müəyyən et: «Qol» sözünün son saiti o-dur — qalın və dodaqlanan.
- 2Addım 2 — İki cür şəkilçi qoşulanda (yerlik hal -da/-də): Bu şəkilçi yalnız damaq ahənginə baxır. Söz qalın olduğu üçün -da seçilir: qolda. Dodaqlanma nəzərə alınmır, çünki şəkilçinin öz saiti (a) genişdir.
- 3Addım 3 — Dörd cür şəkilçi qoşulanda (mənsubiyyət -ı/-i/-u/-ü): Bu şəkilçi HƏM damaq, HƏM dodaq ahənginə baxır. Söz qalın VƏ dodaqlanan olduğu üçün -u seçilir: qolu.
- 4Nəticə: Eyni söz kökünə fərqli tipli şəkilçilər qoşulanda: 2 cür şəkilçi yalnız qalın/incəyə baxır (qolda), 4 cür şəkilçi isə HƏM qalın/incəyə, HƏM dodaqlanan/dodaqlanmayana baxır (qolu).
Şəkilçinin neçə cür olduğunu bilmək üçün onun öz tərkibindəki saitə bax: tərkibində «a» və ya «ə» (geniş sait) olan şəkilçilər 2 cür, tərkibində «ı, i, u, ü» (dar sait) olan şəkilçilər isə 4 cürdür.
Ümumi xəta: dörd cür şəkilçini yalnız damaq ahənginə görə seçib dodaq ahəngini unutmaq. Məsələn, «göz» sözünə mənsubiyyət şəkilçisi qoşarkən yalnız incəliyi (i) nəzərə alıb «gözi» yazmaq səhvdir — söz həm də dodaqlanan olduğu üçün düzgün forma «gözü»-dür.
İki cür şəkilçini dörd cür kimi dəyişdirməyə çalışmaq da səhvdir: -lar/-lər şəkilçisinin «-lur/-lür» kimi forması YOXDUR, çünki bu şəkilçinin tərkibindəki geniş sait (a/ə) dodaq ahənginə tabe olmur.
Geniş yayılmış nümunələr: 2 cür — cəm (-lar/-lər), yerlik hal (-da/-də), çıxışlıq hal (-dan/-dən); 4 cür — mənsubiyyət III şəxs (-ı/-i/-u/-ü), mənsubiyyət I şəxs (-ım/-im/-um/-üm), xəbərlik (-dır/-dir/-dur/-dür).
Qaydalar
- 1Ahəng qanunu: şəkilçinin saiti kök sözün son saitinə uyğunlaşır.
- 2Damaq ahəngi — qalın saitli (a, ı, o, u) sözə qalın şəkilçi, incə saitli (e, ə, i, ö, ü) sözə incə şəkilçi qoşulur.
- 3Dodaq ahəngi — dodaqlanan saitli (o, ö, u, ü) sözə dodaqlanan şəkilçi saiti, dodaqlanmayan saitli (a, ı, e, ə, i) sözə dodaqlanmayan şəkilçi saiti qoşulur.
- 4Tərkibində geniş sait (a, ə) olan şəkilçilər yalnız damaq ahənginə tabedir və İKİ cür yazılır: -lar/-lər, -da/-də, -dan/-dən.
- 5Tərkibində dar sait (ı, i, u, ü) olan şəkilçilər həm damaq, həm dodaq ahənginə tabedir və DÖRD cür yazılır: -ı/-i/-u/-ü, -ım/-im/-um/-üm, -dı/-di/-du/-dü.
- 6Şəkilçinin neçə cür olduğunu bilmək üçün onun öz tərkibindəki saitin geniş (a, ə) yoxsa dar (ı, i, u, ü) olduğuna bax.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir