Sözün quruluşca növləri
Sadə, düzəltmə və mürəkkəb sözlər.
Azərbaycan dilindəki sözlər quruluşca üç növə bölünür: sadə, düzəltmə və mürəkkəb. Sadə sözlər yalnız kökdən ibarət olur, heç bir leksik şəkilçi qəbul etmir — məsələn: ev, su, daş, gül, qız. Bu sözlər öz başlanğıc, ilkin formasındadır. Düzəltmə sözlər isə kökə leksik (sözdüzəltmə) şəkilçisi əlavə etməklə yaranır: ev + li = evli, su + lu = sulu, daş + çı = daşçı, gül + lük = güllük. Leksik şəkilçi yeni bir söz yaradır, ona görə də düzəltmə sözün mənası kökün mənasından fərqlənir. Mürəkkəb sözlər isə iki (bəzən daha çox) müstəqil kökün birləşməsindən yaranır: dəvəquşu (dəvə + quşu), otbiçən (ot + biçən), gülüstan. Mürəkkəb sözlər bitişik, defislə və ya ayrı yazıla bilər. Sözün quruluşca növünü müəyyən etmək üçün soruşmaq lazımdır: sözdə neçə kök var? Leksik şəkilçi varmı? Məsələn: «dağlıq» sözündə kök «dağ», leksik şəkilçi «-lıq» olduğundan bu düzəltmə sözdür.
Əsas terminlər
| Növ | Tərkib | Nümunələr |
|---|---|---|
| Sadə söz | Yalnız kök | ev, su, daş, gül, qız, ay, dağ, qaya, balıq, quş |
| Düzəltmə söz | Kök + leksik şəkilçi | evli, sulu, daşçı, güllük, bağban, dağlıq, aylıq, qayalıq, balıqçı, quşçuluq |
| Mürəkkəb söz | İki (və ya daha çox) müstəqil kök | dəvəquşu, otbiçən, kitabxana, günəbaxan, aypara, qaynana, boyunbağı, gülüstan |
Quruluşca növü müəyyən etmək üçün soruş: sözdə neçə kök var? Leksik şəkilçi varmı?
| Şəkilçi növü | Funksiyası | Nümunə |
|---|---|---|
| Leksik şəkilçi | Yeni söz yaradır (sözdüzəltmə) | ev + -li → evli (yeni söz) |
| Qrammatik şəkilçi | Sözün formasını dəyişir (sözdəyişmə) | ev + -də → evdə (eyni söz, başqa forma) |
Leksik şəkilçi yeni məna yaradır; qrammatik şəkilçi isə sözü cümləyə uyğunlaşdırır.
| Leksik şəkilçi | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| -lı / -li / -lu / -lü | sahib olan, dolu | evli, sulu, aylı, güllü |
| -lıq / -lik / -luq / -lük | yer, hal, toplum | dağlıq, güllük, qayalıq, aylıq |
| -çı / -çi / -çu / -çü | peşə, məşğuliyyət | daşçı, balıqçı, bağçı, dənizçi |
| -ban / -dar | qoruyan, saxlayan | bağban, evdar |
Bu şəkilçilər köklə birləşib düzəltmə söz yaradır.
- 1Addım 1 — Kökü tap: «Meyvəçilik» sözündən şəkilçiləri ayır. İlkin, dəyişməz hissə «meyvə»dir — bu kökdür.
- 2Addım 2 — Şəkilçiləri müəyyən et: Kökdən sonra iki leksik şəkilçi gəlir: -çi (peşə bildirir) + -lik (sahə/toplum bildirir). Hər ikisi yeni söz yaradır.
- 3Addım 3 — Növünü müəyyən et: Sözdə bir kök (meyvə) + iki leksik şəkilçi (-çi, -lik) var. Müstəqil ikinci kök yoxdur. Buna görə «meyvəçilik» düzəltmə sözdür.
- 4Nəticə: meyvə (kök) + -çi (leksik şəkilçi) + -lik (leksik şəkilçi) → meyvəçilik — düzəltmə söz.
- 1Addım 1 — Hissələrə ayır: «Dəmirçixana» sözünü hissələrə ayır: dəmirçi + xana.
- 2Addım 2 — Hər hissəni yoxla: «Dəmirçi» özlüyündə düzəltmə sözdür (dəmir + -çi). «Xana» isə müstəqil bir kökdür (yer bildirir). Hər ikisi müstəqil məna daşıyır.
- 3Addım 3 — Növünü müəyyən et: Sözdə iki müstəqil hissə (dəmirçi + xana) birləşmişdir. Buna görə «dəmirçixana» mürəkkəb sözdür.
- 4Qeyd: «-çi» şəkilçidir, kök deyil. «Xana» isə müstəqil kökdür. Üç kök yox, iki hissə (dəmirçi + xana) var.
Sözün quruluşca növünü müəyyən etmək üçün iki sual ver: 1) Sözdə neçə müstəqil kök var? 2) Leksik şəkilçi varmı? — Bir kök + leksik şəkilçi = düzəltmə; iki müstəqil kök = mürəkkəb; yalnız kök = sadə.
Qrammatik şəkilçi (hal, mənsubiyyət, kəmiyyət şəkilçiləri) yeni söz yaratmır. Məsələn: «evdə», «evlər», «evim» — bunlar eyni «ev» sözünün müxtəlif formaları olduğundan sadə sözdür. Leksik şəkilçi isə «evli», «evdar» kimi yeni söz yaradır.
Çox yayılmış səhv: «-lu / -li / -çı» kimi şəkilçiləri müstəqil kök saymaq. Məsələn, «sulu»da «lu» müstəqil kök deyil, leksik şəkilçidir — buna görə «sulu» mürəkkəb yox, düzəltmə sözdür. Şəkilçi öz-özlüyündə işlənə bilmir; kök isə müstəqil məna daşıyır.
Qaydalar
- 1Sadə söz yalnız kökdən ibarətdir, leksik şəkilçi qəbul etmir: ev, su, daş, gül.
- 2Düzəltmə söz kök + leksik (sözdüzəltmə) şəkilçisindən ibarətdir: evli, sulu, daşçı, güllük.
- 3Mürəkkəb söz iki və ya daha çox müstəqil kökün birləşməsindən yaranır: dəvəquşu, otbiçən.
- 4Leksik şəkilçi yeni söz yaradır (ev → evli), qrammatik şəkilçi isə sözün formasını dəyişir (ev → evdə).
- 5Sözün quruluşca növünü müəyyən etmək üçün kök sayını və leksik şəkilçinin varlığını yoxlamaq lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir