az5-8.4· Bölmə 8. Tarixdə qadınlar — Sintaksis· ~13 dəq

Sadə və mürəkkəb cümlələr

Qrammatik əsasların sayına görə cümlə növləri.

Cümlələr quruluşuna görə — yəni tərkibindəki qrammatik əsasların sayına görə — iki yerə bölünür: sadə cümlə və mürəkkəb cümlə. Sadə cümlədə cəmi bir qrammatik əsas olur, yəni bir mübtəda və bir xəbər: «Uşaq kitab oxuyur.» Mürəkkəb cümlədə isə iki və ya daha çox qrammatik əsas olur, məsələn: «Uşaq oxuyur, ana dinləyir.» Burada iki ayrı mübtəda-xəbər cütü — «uşaq oxuyur» və «ana dinləyir» — bir cümlə daxilində birləşib. Mürəkkəb cümlənin hissələri arasında adətən vergül və ya bağlayıcı (və, amma, çünki, ona görə ki və s.) əlaqə yaradır. Çox vacibdir: bu təsnifat cümlənin QURULUŞUNA görədir və cümlənin MƏQSƏDİNƏ görə olan növlərindən (nəqli, sual, əmr, nida) tamamilə fərqli bir bölgüdür — sual cümləsi də sadə, əmr cümləsi də mürəkkəb ola bilər. Cümlənin sadə yoxsa mürəkkəb olduğunu müəyyən etmək üçün ən etibarlı yol qrammatik əsasları — mübtəda və xəbərləri — tapıb saymaqdır.

Əsas terminlər

cümlə — Bitmiş fikri ifadə edən, məzmunca və intonasiyaca bütöv olan dil vahidi.
qrammatik əsas — Cümlədə mübtəda ilə xəbərin birləşməsindən əmələ gələn əsas; cümlənin qrammatik təməlini təşkil edir.
sadə cümlə — Tərkibində cəmi bir qrammatik əsas olan cümlə. Məsələn: «Bahar gəldi.»
mürəkkəb cümlə — Tərkibində iki və ya daha çox qrammatik əsas olan cümlə. Məsələn: «Yağış yağdı, hava soyudu.»
bağlayıcı — Sözləri, söz birləşmələrini və ya cümlələri bir-birinə bağlayan köməkçi nitq hissəsi. Mürəkkəb cümlənin hissələrini əlaqələndirmək üçün istifadə olunur: və, amma, çünki, ona görə ki və s.
həmcins xəbər — Eyni bir mübtədaya aid olan, sadalama şəklində gələn iki və ya daha çox xəbər. Həmcins xəbərlərin olması qrammatik əsasların sayını artırmır — cümlə yenə sadə qalır.
Sadə və mürəkkəb cümlənin müqayisəsi
ƏlamətSadə cümləMürəkkəb cümlə
Qrammatik əsasların sayı12 və daha çox
Nümunə«Uşaq kitab oxuyur.»«Uşaq oxuyur, ana dinləyir.»
Əlaqə vasitəsi—vergül və/və ya bağlayıcı (və, amma, çünki və s.)

Sadə cümlədə bir, mürəkkəb cümlədə isə iki və ya daha çox qrammatik əsas olur.

Nümunə cümlələrdə qrammatik əsasların sayılması
CümləQrammatik əsaslarNövü
Bahar gəldi.bahar gəldiSadə
Yağış yağdı, hava soyudu.yağış yağdı; hava soyuduMürəkkəb
Balaca qız bağçada oynayır.qız oynayırSadə
Külək əsdi, ağaclar yelləndi.külək əsdi; ağaclar yelləndiMürəkkəb

Qrammatik əsasların sayı cümlənin sadə yoxsa mürəkkəb olduğunu müəyyən edir.

✎«Uşaq oxuyur, ana dinləyir.» cümləsinin təhlili
  1. 1Addım 1 — Mübtəda və xəbərləri tap: Birinci hissə: uşaq (mübtəda) — oxuyur (xəbər). İkinci hissə: ana (mübtəda) — dinləyir (xəbər).
  2. 2Addım 2 — Qrammatik əsasların sayını hesabla: İki ayrı mübtəda-xəbər cütü var: «uşaq oxuyur» və «ana dinləyir» — cəmi 2 qrammatik əsas.
  3. 3Addım 3 — Nəticə: İki qrammatik əsas olduğu üçün bu, mürəkkəb cümlədir. Hissələr vergüllə ayrılıb.
✎«Kitabxanada uşaqlar səssizcə kitab oxuyur.» cümləsinin təhlili
  1. 1Addım 1 — Mübtədanı tap: Cümlədə hərəkəti kim edir? — uşaqlar. Bu, mübtədadır.
  2. 2Addım 2 — Xəbəri tap: Uşaqlar nə edir? — oxuyur. Bu, xəbərdir.
  3. 3Addım 3 — Qrammatik əsasların sayını müəyyən et: Cümlədə yalnız bir mübtəda-xəbər cütü («uşaqlar oxuyur») var — «kitabxanada», «səssizcə», «kitab» sözləri isə yalnız izahedici üzvlərdir, ayrı qrammatik əsas yaratmır.
  4. 4Addım 4 — Nəticə: Bir qrammatik əsas olduğu üçün bu, sadə cümlədir.
✎«Bağban gülləri suladı, becərdi.» cümləsi sadədir, yoxsa mürəkkəb?
  1. 1Addım 1 — Mübtədanı tap: Cümlədə mübtəda «bağban»dır. Bu mübtəda cümlə boyu təkrarlanmır, amma hər iki xəbərə aiddir.
  2. 2Addım 2 — Xəbərləri tap: Bağban nə etdi? — suladı, becərdi. İki xəbər var, lakin hər ikisi EYNİ mübtədaya («bağban») aiddir — bunlar həmcins xəbərlərdir.
  3. 3Addım 3 — Qrammatik əsasların sayını müəyyən et: Yalnız bir mübtəda («bağban») olduğu üçün, iki xəbərə baxmayaraq, cəmi bir qrammatik əsas var.
  4. 4Addım 4 — Nəticə: Bir qrammatik əsas olduğu üçün bu, sadə cümlədir (həmcins xəbərli sadə cümlə). Vergülün olması onu mürəkkəb etmir.
💡Qeyd

Cümlənin sadə yoxsa mürəkkəb olduğunu bilmək üçün əvvəlcə BÜTÜN mübtəda və xəbərləri tap, sonra onların əmələ gətirdiyi qrammatik əsasların sayını hesabla.

🚫Tez-tez səhv

Ümumi xəta: cümlədə vergül gördükdə avtomatik «mürəkkəb cümlədir» demək. Vergül təkcə mürəkkəb cümlənin hissələrini deyil, həmcins üzvləri də ayıra bilər (məsələn, «Bağban gülləri suladı, becərdi.» — bir mübtəda, iki həmcins xəbər — bu, SADƏ cümlədir).

⚠️Diqqət

Sadə/mürəkkəb bölgüsünü nəqli/sual/əmr/nida bölgüsü ilə qarışdırma — bunlar tamamilə fərqli təsnifatlardır. Sual cümləsi də («Sən nə oxuyursan?») sadə ola bilər, mürəkkəb cümlə də əmr bildirə bilər.

💡Qeyd

Mürəkkəb cümlənin hissələri arasında bağlayıcı olmasa belə (yalnız vergüllə ayrılsa da), cümlə mürəkkəb sayılır — vacib olan qrammatik əsasların sayıdır, bağlayıcının olub-olmaması deyil.

Qaydalar

  1. 1Sadə cümlədə YALNIZ bir qrammatik əsas (bir mübtəda–xəbər cütü) olur.
  2. 2Mürəkkəb cümlədə iki və ya daha çox qrammatik əsas olur.
  3. 3Cümləni sadə/mürəkkəb kimi təyin etmək üçün əvvəlcə bütün mübtəda və xəbərləri tap, sonra onların sayını müqayisə et.
  4. 4Mürəkkəb cümlənin hissələri arasında vergül və ya bağlayıcı (və, amma, ki, çünki, ona görə ki və s.) əlaqə yaradır.
  5. 5Sadə/mürəkkəb bölgüsü QURULUŞA görədir; nəqli/sual/əmr/nida bölgüsü isə MƏQSƏDƏ görədir — bu iki təsnifatı qarışdırma.
  6. 6Eyni mübtədaya aid bir neçə həmcins xəbər olsa da (vergüllə ayrılsa belə), cümlə yenə sadə qalır — çünki qrammatik əsas (mübtəda) təkdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq