Cümlə üzvləri
Baş üzvlər və ikinci dərəcəli üzvlər.
Cümlə üzvləri sözün cümlə daxilində gördüyü işə görə təsnif olunur və iki qrupa ayrılır: baş üzvlər və ikinci dərəcəli üzvlər. Baş üzvlər — mübtəda və xəbər — cümlənin qrammatik əsasını təşkil edir; mübtəda «kim? nə?» sualına cavab verib hərəkəti icra edəni və ya haqqında danışılanı bildirir, xəbər isə «nə edir? nə etdi?» sualına cavab verib həmin hərəkəti və ya hökmü bildirir. İkinci dərəcəli üzvlər isə baş üzvləri izah edir, genişləndirir və cümləyə əlavə məlumat qatır: tamamlıq, təyin, zərflik. Tamamlıq xəbərin bildirdiyi hərəkətin yönəldiyi obyekti göstərir və «kimi? nəyi? kimə? nəyə?» suallarına cavab verir (məsələn: kitabı oxudu). Təyin əşyanın əlamətini, keyfiyyətini və ya sayını bildirir, «necə? hansı? neçənci?» suallarına cavab verir və həmişə izah etdiyi sözdən əvvəl gəlir (məsələn: qırmızı kitab). Zərflik isə hərəkətin şəraitini — tərzini, yerini, zamanını, səbəbini — bildirir və «necə? harada? nə zaman? nə üçün?» suallarına cavab verir (məsələn: sürətlə qaçdı, evdə oxudu). Cümlədə üzvləri tapmaq üçün əvvəlcə xəbəri, sonra mübtədanı, daha sonra qalan sözlərə uyğun sual verməklə ikinci dərəcəli üzvləri müəyyənləşdirmək lazımdır.
Əsas terminlər
| Üzv | Növü | Sualı | Nümunə |
|---|---|---|---|
| mübtəda | baş üzv | kim? nə? | Uşaq oxuyur. → uşaq |
| xəbər | baş üzv | nə edir? nə etdi? nədir? | Uşaq oxuyur. → oxuyur |
| tamamlıq | ikinci dərəcəli üzv | kimi? nəyi? kimə? nəyə? | Kitabı oxudu. → kitabı |
| təyin | ikinci dərəcəli üzv | necə? hansı? neçənci? | Qırmızı kitab. → qırmızı |
| zərflik | ikinci dərəcəli üzv | necə? harada? nə zaman? nə üçün? | Sürətlə qaçdı. → sürətlə |
Baş üzvlər cümlənin qrammatik əsasını, ikinci dərəcəli üzvlər isə onları izah edən əlavə üzvləri təşkil edir.
| Zərflik növü | Sualı | Nümunə |
|---|---|---|
| tərz zərfliyi | necə? | Sürətlə qaçdı. → sürətlə |
| yer zərfliyi | harada? | Evdə oxudu. → evdə |
| zaman zərfliyi | nə zaman? | Səhər oyandı. → səhər |
| səbəb zərfliyi | nə üçün? | Soyuqdan pəncərəni bağladı. → soyuqdan |
Zərflik hərəkətin şəraitini bildirir; şəraitin növünə görə tərz, yer, zaman və səbəb zərfliyinə bölünür.
- 1Addım 1 — Xəbəri tap: «Nə etdi?» sualını ver → «oxudu». Xəbər: «oxudu».
- 2Addım 2 — Mübtədanı tap: «Kim oxudu?» sualını ver → «qız». Mübtəda: «qız».
- 3Addım 3 — Tamamlığı tap: «Nəyi oxudu?» sualını ver → «kitabı». Tamamlıq: «kitabı».
- 4Addım 4 — Zərfliyi tap: «Necə oxudu?» sualını ver → «diqqətlə». Zərflik: «diqqətlə» (tərz zərfliyi).
- 5Addım 5 — Təyini tap: «Hansı qız?» sualını ver → «kiçik». Təyin: «kiçik» — bu söz mübtədanı (qız) izah edir.
- 6Nəticə: Mübtəda — qız; xəbər — oxudu; tamamlıq — kitabı; zərflik — diqqətlə; təyin — kiçik.
- 1Addım 1 — Xəbəri tap: «Nə etdilər?» sualını ver → «yığdılar». Xəbər: «yığdılar».
- 2Addım 2 — Mübtədanı tap: «Kim yığdı?» sualını ver → «kəndlilər». Mübtəda: «kəndlilər».
- 3Addım 3 — Təyinləri tap: «Hansı kəndlilər?» → «zəhmətkeş» (kəndliləri təyin edir). «Hansı məhsul?» → «bol» (məhsulu təyin edir).
- 4Addım 4 — Tamamlığı tap: «Nəyi yığdılar?» sualını ver → «məhsul». Tamamlıq: «məhsul».
- 5Addım 5 — Zərfliyi tap: «Nə zaman yığdılar?» sualını ver → «payızda». Zərflik: «payızda» (zaman zərfliyi).
- 6Nəticə: Mübtəda — kəndlilər; xəbər — yığdılar; tamamlıq — məhsul; zərflik — payızda; təyinlər — zəhmətkeş, bol.
- 1Addım 1 — Xəbəri tap: «Nə etdilər?» sualını ver → «oynadılar». Xəbər: «oynadılar».
- 2Addım 2 — Mübtədanı tap: «Kim oynadı?» sualını ver → «qadınlar». Mübtəda: «qadınlar».
- 3Addım 3 — Tamamlığı tap: «Nəyi oynadılar?» sualını ver → «rol». Tamamlıq: «rol».
- 4Addım 4 — Təyinləri tap: «Hansı qadınlar?» → «cəsur». «Hansı rol?» → «mühüm». Hər iki söz isimdən əvvəl gəlib əşyanın əlamətini bildirir — buna görə təyindir.
- 5Addım 5 — Zərfliyi tap: «Harada oynadılar?» sualını ver → «tarixdə». Bu söz ismi yox, xəbəri (oynadılar felini) izah edir — buna görə təyin deyil, zərflikdir.
- 6Nəticə: Mübtəda — qadınlar; xəbər — oynadılar; tamamlıq — rol; təyinlər — cəsur, mühüm; zərflik — tarixdə.
Cümlə üzvlərini tapmaq üçün əvvəlcə xəbəri, sonra mübtədanı müəyyən et. Qalan sözlərə isə növbə ilə sual ver: «kimi? nəyi?» → tamamlıq; «hansı? necə (əşya)?» → təyin; «necə (hərəkət)? harada? nə zaman? nə üçün?» → zərflik.
Cümlədə birinci gələn söz avtomatik mübtəda zənn edilir. Bu, səhvdir — sözlərin sırası mübtədanı təyin etmir. Məsələn, «Kitabı Leyla oxudu.» cümləsində «kitabı» ilk sözdür, lakin təsirlik haldadır və tamamlıqdır; mübtəda «kim oxudu?» sualına cavab verən «Leyla»dır.
Təyinlə zərflik qarışdırılır. Təyin isimdən əvvəl gəlib əşyanın əlamətini bildirir («qırmızı kitab»), zərflik isə xəbəri (feli) izah edib hərəkətin şəraitini bildirir («sürətlə qaçdı»). Söz bir ismi izah edirsə — təyindir; söz feli izah edirsə — zərflikdir.
Hər cümlədə mütləq ikinci dərəcəli üzv olmaya bilər. «Uşaq gülür.» cümləsində yalnız mübtəda (uşaq) və xəbər (gülür) var — bu, tam və düzgün cümlədir; ikinci dərəcəli üzv əskik olduğu üçün natamam sayılmır.
Qaydalar
- 1Cümlə üzvləri iki qrupa bölünür: baş üzvlər (mübtəda, xəbər) və ikinci dərəcəli üzvlər (tamamlıq, təyin, zərflik).
- 2Mübtəda «kim? nə?» sualına, xəbər «nə edir? nə etdi? nədir?» sualına cavab verir; bunlar cümlənin qrammatik əsasıdır.
- 3Tamamlıq «kimi? nəyi? kimə? nəyə?» sualına cavab verib xəbərin yönəldiyi obyekti bildirir.
- 4Təyin «necə? hansı? neçənci?» sualına cavab verib əşyanın əlamətini bildirir və izah etdiyi sözdən əvvəl gəlir.
- 5Zərflik «necə? harada? nə zaman? nə üçün?» sualına cavab verib hərəkətin şəraitini (tərz, yer, zaman, səbəb) bildirir.
- 6Cümlə üzvünü tapmaq üçün ona uyğun sualı ver: sual hansı sözə uyğun gəlirsə, üzv odur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir