Səsdüşümü və səsartımı
Sözə şəkilçi artırılarkən sait düşməsi və artımı.
Azərbaycan dilinin fonetik quruluşunda səsdüşümü və səsartımı mühüm yer tutur. Səsdüşümü — sözün köküdəki sait səsin şəkilçi qoşulduqda düşməsidir. Bu hadisə çox vaxt iki hecalı sözlərin ikinci hecasında baş verir: həmin hecada dar sait (ı, i, u, ü) varsa, növbəti şəkilçi qoşularkən həmin sait düşə bilir.
Məsələn, «oğul» sözünə yiyəlik hal şəkilçisi qoşulduqda sait düşür: oğul → oğlun (oğulun deyil); «burun» isə burun → burnu olur. Eynilə «ağız» sözü ağız → ağzı kimi dəyişir. Eyni zamanda «boyun» → boynu, «könül» → könlü forması da bu qaydaya tabe olur. Səsartımı isə əksinə, sözə şəkilçi qoşularkən yeni saitin əlavə edilməsidir; bu hal əsasən alınma sözlərdə köklə şəkilçi arasında tələffüzü asanlaşdırmaq üçün baş verir, lakin yazıda əksər hallarda sabit qalır. Məsələn, «sənət» sözü → sənəti, «kənd» sözü → kəndi kimi şəkilçi alaraq doğru yazılır.
Qaydalar
- 1Səsdüşümü: iki hecalı sözün ikinci hecasında dar sait (ı, i, u, ü) varsa, saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda həmin sait düşür: oğul → oğlu, burun → burnu, ağız → ağzı.
- 2Bu qayda «boyun → boynu», «könül → könlü», «qarın → qarnı», «sinə → sinəsi» kimi sözlərə də aiddir.
- 3Səsdüşümü zamanı kök sözün forması dəyişik görünür, lakin bu dəyişiklik qanunauyğundur; yanlış yazılış isə düşən saiti saxlamaqdır: oğulun (yanlış), oğlun (düzgün).
- 4Səsartımı — sözlərə şəkilçi qoşularkən tələffüzü asanlaşdırmaq üçün sait əlavə olunmasıdır; bu hal əsasən alınma sözlərdə baş verir.
- 5Düzgün formanı seçmək üçün sözün ikinci hecasındakı dar saiti aşkar et, şəkilçinin saitlə başlayıb-başlamadığını yoxla, lazım gəldikdə həmin saiti düşür.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir