Zərflik
Cümlənin hərəkətin tərzini, zamanını, yerini, səbəbini, məqsədini və dərəcəsini bildirən ikinci dərəcəli üzvü.
Zərflik cümlənin ikinci dərəcəli üzvüdür və xəbərə (feilə) aid olur; hərəkətin necə, nə vaxt, harada, niyə, nə məqsədlə və ya nə dərəcədə baş verdiyini bildirir. Zərfliyin əsas növləri bunlardır: tərz zərfliyi — «necə? nə cür?» sualına cavab verir (yavaş-yavaş gəldi, diqqətlə oxudu); zaman zərfliyi — «nə vaxt? haçan?» (dünən gəldi, səhər çıxdı); yer zərfliyi — «harada? haraya? haradan?» (bağda oynadı, məktəbə getdi); səbəb zərfliyi — «niyə? nə üçün? nə səbəbə?» (xəstəlikdən gəlmədi); məqsəd zərfliyi — «nə məqsədlə? nə üçün?» (oxumaq üçün getdi); kəmiyyət-dərəcə zərfliyi — «nə qədər? nə dərəcədə?» (çox işlədi, tamamilə bitirdi). Zərflik ən çox zərflə ifadə olunur, lakin hallanmış isim (bağda, məktəbə) və ya feili bağlama (yorulduğu üçün) ilə də ifadə oluna bilir. Zərfliyi təyindən fərqləndirmək vacibdir: zərflik feilin əlamətini («necə? harada?»), təyin isə ismin əlamətini («hansı?») bildirir; tamamlıq isə hərəkətin təsir etdiyi obyekti («nəyi? kimi?») bildirir.
Əsas terminlər
| Növ | Sual | Nümunə cümlə |
|---|---|---|
| Tərz zərfliyi | Necə? Nə cür? | Uşaq diqqətlə oxudu. |
| Zaman zərfliyi | Nə vaxt? Haçan? | O, dünən gəldi. |
| Yer zərfliyi | Harada? Haraya? Haradan? | Uşaqlar bağda oynadılar. |
| Səbəb zərfliyi | Niyə? Nə üçün? Nə səbəbə? | Xəstəlikdən dərsə gəlmədi. |
| Məqsəd zərfliyi | Nə məqsədlə? Nə üçün? | Oxumaq üçün kitabxanaya getdi. |
| Kəmiyyət-dərəcə zərfliyi | Nə qədər? Nə dərəcədə? | Məsələni tamamilə başa düşdü. |
Zərfliyin növünü müəyyən etmək üçün xəbərə hansı sualı vermək lazım olduğunu tapmaq kifayətdir.
| Üzv | Aid olduğu söz | Sual | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Zərflik | Xəbər (feil) | Necə? Harada? Nə vaxt? Niyə? | Uşaq bağda sürətlə qaçdı. |
| Təyin | İsim | Hansı? Neçənci? | Şən uşaq bağda qaçdı. |
| Tamamlıq | Feilin təsir etdiyi obyekt | Nəyi? Kimi? Nə ilə? | O, topu tutdu. |
Zərflik feilə, təyin ismə, tamamlıq isə obyektə aid olur — bu, üç üzvü fərqləndirən əsas meyardır.
| İfadə vasitəsi | Nümunə | İzah |
|---|---|---|
| Zərflə ifadə | yavaş-yavaş, dünən, çox | Ən çox yayılmış üsul; söz birbaşa zərfdir. |
| Hallanmış isimlə ifadə | bağda (yerlik hal), məktəbə (yönlük hal) | İsim müəyyən hal şəkilçisi alaraq zərflik funksiyasında işlənir. |
| Feili bağlama ilə ifadə | yorulduğu üçün, oxuduğuma görə | Fel əsaslı forma qoşma ilə birləşərək səbəb və ya digər çalar bildirir. |
Zərflik həmişə ayrıca zərf sözü ilə deyil, hallanmış isim və ya feili bağlama ilə də ifadə oluna bilər.
- 1Cümlə: «Anar sağlamlığı üçün hər səhər idman edir.»
- 2Addım 1 — Xəbəri tap: Cümlənin xəbəri «idman edir» sözüdür; zərflik həmişə xəbərə aid olur.
- 3Addım 2 — Xəbərə sual ver: «Nə vaxt idman edir?» → «hər səhər»; «nə məqsədlə idman edir?» → «sağlamlığı üçün».
- 4Addım 3 — Növü müəyyən et: «Hər səhər» — zaman zərfliyi (nə vaxt?); «sağlamlığı üçün» — məqsəd zərfliyi (nə məqsədlə?).
- 1Cümlə: «Şən uşaq topu sürətlə tutdu.»
- 2Addım 1 — «Şən» sözünü yoxla: «Şən» «uşaq» isminin qarşısında gəlir və onun əlamətini bildirir → «hansı uşaq?» → təyindir, zərflik deyil.
- 3Addım 2 — «Topu» sözünü yoxla: «Topu» «tutdu» feilinin təsir etdiyi obyektdir → «nəyi tutdu?» → tamamlıqdır, zərflik deyil.
- 4Addım 3 — «Sürətlə» sözünü yoxla: «Sürətlə» «tutdu» xəbərinə aiddir və hərəkətin necə baş verdiyini bildirir → «necə tutdu?» → tərz zərfliyidir.
Zərfliyi tapmaq üçün əvvəlcə cümlənin xəbərini (feilini) tapın, sonra ona «necə? harada? nə vaxt? niyə? nə məqsədlə? nə qədər?» suallarından birini verin — cavab verən söz zərflikdir.
«Sabaha qədər» kimi birləşmələrdə zərfliyi bütöv birləşmə kimi götürün: «qədər» tək başına deyil, «sabaha qədər» bütövlükdə zaman/məsafə zərfliyi funksiyasındadır.
Şagirdlər tez-tez ismin qarşısında gələn sözü (təyini) zərflik zənn edir. Fərqi belə yoxlayın: söz ismə aiddirsə və «hansı?» sualına cavab verirsə — təyindir; söz feilə aiddirsə və «necə? harada? nə vaxt?» sualına cavab verirsə — zərflikdir.
«Kimi» qoşması ilə düzələn ifadələr («mənim kimi çalışdı») çox vaxt tamamlıq zənn edilir. Əslində belə ifadələr hərəkətin necə baş verdiyini bildirdiyi üçün tərz zərfliyi funksiyasındadır.
Bir cümlədə eyni vaxtda bir neçə zərflik növü ola bilər (məsələn, həm zaman, həm yer, həm də tərz zərfliyi). Hər birini ayrıca sual verərək müəyyənləşdirin.
Qaydalar
- 1Zərflik cümlənin ikinci dərəcəli üzvüdür; xəbərə (feilə) aid olur və hərəkətin əlamətini bildirir.
- 2Zərfliyin növləri: tərz («necə? nə cür?»), zaman («nə vaxt? haçan?»), yer («harada? haraya? haradan?»), səbəb («niyə? nə üçün?»), məqsəd («nə məqsədlə?»), kəmiyyət-dərəcə («nə qədər? nə dərəcədə?»).
- 3Zərflik ən çox zərflə ifadə olunur, lakin hallanmış isim və ya feili bağlama ilə də ifadə oluna bilər.
- 4Zərflik feilin əlamətini bildirir (necə? harada? nə vaxt?); təyin isə ismin əlamətini (hansı? neçənci?) bildirir — bu, əsas fərqdir.
- 5Tamamlıq hərəkətin təsir etdiyi obyekti (nəyi? kimi? nə ilə?) bildirir; zərflik isə hərəkətin baş vermə şəraitini (necə? harada? nə vaxt?) bildirir.
- 6Bir cümlədə eyni vaxtda bir neçə zərflik ola bilər; məsələn, tərz, zaman və yer zərflikləri birlikdə işlənə bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir