Təyin
Əşyanın əlamətini, sayını və mənsubiyyətini bildirən, isimdən əvvəl gələn ikinci dərəcəli üzv.
Təyin cümlənin ikinci dərəcəli üzvüdür və əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, sayını, mənsubiyyətini və ya sırasını bildirir. Təyin yalnız isimə (və ya isim kimi işlənən sözə) aid olur və ondan ƏVVƏL gəlir. Təyinə aid suallar bunlardır: «hansı? necə? nə cür? neçə? nəçənci? kimin?». Təyin müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə oluna bilər: sifətlə («gözəl mənzərə» — hansı mənzərə?), sayla («beş kitab» — neçə kitab?, «ikinci sıra» — nəçənci sıra?), əvəzliklə («mənim evim» — kimin evi?, «bu ev» — hansı ev?) və isimlə, xüsusən təyini söz birləşmələrində («dəmir qapı», «şəhər küçələri»). Təyini digər ikinci dərəcəli üzvlərdən fərqləndirmək vacibdir: tamamlıq hərəkətin obyektini bildirir və «nəyi? kimi?» sualına cavab verərək FELƏ aid olur; zərflik isə hərəkətin əlamətini («necə? harada? nə vaxt?») bildirərək yenə FELƏ aid olur. Təyin isə həmişə İSMƏ aiddir və ondan əvvəl yerləşir.
Məsələn, «Qırmızı alma masanın üstündədir» cümləsində «qırmızı» sözü «alma» isminə aiddir və onun əlamətini bildirir — təyindir.
Əsas terminlər
| İfadə vasitəsi | Sual | Nümunə | İzah |
|---|---|---|---|
| Sifətlə | Hansı? Necə? Nə cür? | gözəl mənzərə | Sifət əşyanın keyfiyyət və əlamətini bildirir. |
| Sayla | Neçə? Nəçənci? | beş kitab; ikinci sıra | Miqdar sayı (neçə?) və sıra sayı (nəçənci?) təyin funksiyasında işlənir. |
| Əvəzliklə | Kimin? Hansı? | mənim evim; bu ev | Yiyəlik əvəzliyi mənsubiyyəti, işarə əvəzliyi əlaməti bildirir. |
| İsimlə | Hansı? (təyini söz birləşməsində) | dəmir qapı; şəhər küçələri | İsim başqa bir isimə aid olaraq material, mənsubiyyət və ya növ bildirir. |
Təyin dörd əsas nitq hissəsi ilə ifadə oluna bilər; hamısı isimdən əvvəl gəlir.
| Cümlə üzvü | Aid olduğu söz | Sual | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Təyin | İsim | Hansı? Necə? Neçə? Kimin? Nəçənci? | qırmızı alma |
| Tamamlıq | Fel | Nəyi? Kimi? | almanı yedim |
| Zərflik | Fel | Necə? Harada? Nə vaxt? | sürətlə qaçdı |
Meyar sadədir: söz İSMƏ aiddirsə və əlamət bildirirsə — təyin; FELƏ aiddirsə — tamamlıq və ya zərflik.
| Cümlə | Təyin | Təyin olunan | Sual |
|---|---|---|---|
| Qırmızı alma masanın üstündədir. | qırmızı | alma | Hansı alma? |
| Beş kitab oxudum. | beş | kitab | Neçə kitab? |
| İkinci mərtəbədə yaşayırıq. | ikinci | mərtəbə | Nəçənci mərtəbə? |
| Mənim evim təzədir. | mənim | ev | Kimin evi? |
| Dəmir qapı bağlı idi. | dəmir | qapı | Hansı qapı? (material) |
Hər sətirdə təyin təyin olunan sözdən əvvəl gəlir və müvafiq suala cavab verir.
- 1Cümlə: «İkinci mərtəbədə yaşayan qonşumuz mehribandır.»
- 2Addım 1 — İkinci dərəcəli üzvləri müəyyən et: «İkinci», «mərtəbədə», «yaşayan» sözləri mübtəda («qonşumuz») və xəbərdən («mehribandır») başqa qalan üzvlərdir.
- 3Addım 2 — Hər sözün aid olduğu sözü tap: «İkinci» — «mərtəbə» isminə aiddir (isimdən əvvəl gəlir). «Yaşayan» — «qonşumuz» sözünə aiddir.
- 4Addım 3 — Sualı ver: «İkinci» → «nəçənci mərtəbə?» — isimə aid əlamət, deməli təyindir.
- 5Nəticə: Cümlədə iki təyin var: «ikinci» («mərtəbə»yə aid) və «yaşayan» («qonşumuz»a aid).
- 1Cümlə: «Balaca qız qırmızı topu sürətlə atdı.»
- 2Addım 1 — «balaca» sözünü yoxla: «Balaca» «qız» isminə aiddir, isimdən əvvəl gəlir, «hansı qız?» sualına cavab verir → TƏYİN.
- 3Addım 2 — «qırmızı» sözünü yoxla: «Qırmızı» «topu» isminə aiddir, isimdən əvvəl gəlir, «hansı top?» sualına cavab verir → TƏYİN.
- 4Addım 3 — «topu» sözünü yoxla: «Topu» «atdı» felinə aiddir, təsirlik haldadır, «nəyi atdı?» sualına cavab verir → TAMAMLIQ (fel üzvü, təyin deyil).
- 5Addım 4 — «sürətlə» sözünü yoxla: «Sürətlə» «atdı» felinə aiddir, «necə atdı?» sualına cavab verir → ZƏRFLİK (fel üzvü, təyin deyil).
- 6Nəticə: Meyar həmişə eynidir: söz isimə aiddirsə və əlamət bildirirsə — təyin; felə aiddirsə — tamamlıq (obyekt) və ya zərflik (tərz/yer/zaman).
Təyini tapmaq üçün ən sadə yol: əvvəlcə isimi tap, sonra «hansı?», «necə?», «neçə?», «kimin?», «nəçənci?» suallarından birini ver — bu suala cavab verən, isimdən əvvəl gələn söz təyindir.
Təyin HƏMİŞƏ təyin olunan sözdən ƏVVƏL gəlir. «Bu doğru qərar deyil» cümləsindəki «doğru» sözü «qərar»dan əvvəl gəldiyi üçün təyindir (sifət); mövqeyə diqqət edin.
Şagirdlər tez-tez təyinlə tamamlığı qarışdırır. Fərqi yoxlamaq üçün sual verin: söz İSMƏ aiddirsə və «hansı? necə? neçə?» sualına cavab verirsə — təyin; FELƏ aiddirsə və «nəyi? kimi?» sualına cavab verirsə — tamamlıqdır. Məsələn, «qırmızı alma» — təyin, «almanı yedim» — tamamlıq.
Digər tipik səhv: zərfliklə qarışdırma. «Sürətlə qaçdı» cümləsindəki «sürətlə» sözü FELƏ («qaçdı») aiddir və «necə?» sualına cavab verir — bu, zərflikdir, təyin deyil, çünki təyin yalnız İSMƏ aid olur.
Bir isimin qarşısında bir neçə təyin ola bilər: «mənim yeni qırmızı velosipedim» cümləsində «mənim» (kimin?), «yeni» (hansı?) və «qırmızı» (hansı?) sözlərinin hamısı «velosipedim» sözünə aid ayrı-ayrı təyindir.
Qaydalar
- 1Təyin cümlənin ikinci dərəcəli üzvüdür; əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, sayını, mənsubiyyətini və ya sırasını bildirir.
- 2Təyin isimə (və ya isim kimi işlənən sözə) aiddir və ondan həmişə ƏVVƏL gəlir.
- 3Təyinə aid suallar: «hansı? necə? nə cür? neçə? nəçənci? kimin?».
- 4Təyin sifətlə, sayla, əvəzliklə və ya isimlə (təyini söz birləşməsində) ifadə olunur.
- 5Təyini tamamlıqdan fərqləndirmək lazımdır: tamamlıq felə aiddir və «nəyi?» sualına cavab verir, təyin isə isimə aiddir.
- 6Təyini zərflikdən fərqləndirmək lazımdır: zərflik felə aiddir və hərəkətin əlamətini («necə? harada?») bildirir, təyin isə isimin əlamətini bildirir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir