az6-9.2· Fəsil 9: Sintaksis və cümlə· ~13 dəq

Söz birləşmələri cümlə üzvü kimi

Bütöv söz birləşməsi cümlədə bir cümlə üzvü kimi çıxış edir.

Söz birləşməsi iki və ya daha çox sözün mənaca və qrammatik cəhətdən bağlanaraq əmələ gətirdiyi bütövdür. Cümlədə söz birləşməsi çox zaman PARÇALANMADAN, bütöv halda BİR cümlə üzvü kimi çıxış edir.

📌Nümunə

Məsələn, «Qırmızı gül gözəldir» cümləsində «qırmızı gül» birləşməsi bir MÜBTƏDADIR: nə gözəldir? — qırmızı gül; «qırmızı»nı ayrıca təyin, «gül»ü ayrıca mübtəda kimi götürmək səhvdir. «O, dərin quyuya baxdı» cümləsində «dərin quyuya» bir TAMAMLIQDIR: nəyə baxdı? — dərin quyuya. «Uşaqlar məktəbin həyətində oynayır» cümləsində «məktəbin həyətində» bir ZƏRFLİKDİR: harada oynayır? — məktəbin həyətində. Söz birləşməsinin əsas sözü (baş söz) onun cümlədəki vəzifəsini müəyyən edir, birləşmə isə tam halda yalnız BİR suala cavab verir. Cümlə üzvünü təyin edərkən söz birləşməsini hissələrə bölmək olmaz — o, bütöv formada təhlil edilməlidir. Unutmayaq ki, cümlə üzvü həm tək sözlə («Gül gözəldir»), həm də söz birləşməsi ilə («Qırmızı gül gözəldir») ifadə oluna bilər; hər iki halda üzv bütöv haldadır.

Əsas terminlər

söz birləşməsi — İki və ya daha çox sözün mənaca və qrammatik cəhətdən bağlanaraq əmələ gətirdiyi bütöv; cümlədə çox zaman parçalanmadan bir cümlə üzvü kimi çıxış edir.
cümlə üzvü — Cümlədə müəyyən sual bildirən, sintaktik vəzifə daşıyan söz və ya söz birləşməsi (mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin, zərflik).
əsas söz (baş söz) — Söz birləşməsində əsas mənanı daşıyan və birləşmənin cümlədəki vəzifəsini müəyyən edən söz.
mübtəda — Kim? nə? sualına cavab verən, hərəkəti və ya əlaməti daşıyan cümlə üzvü; tək sözlə və ya söz birləşməsi ilə ifadə oluna bilər.
tamamlıq — Kimi? nəyi? kimə? nəyə? kimdən? nədən? kimi suallara cavab verən, hərəkətin obyektini bildirən cümlə üzvü.
zərflik — Harada? hara? haradan? nə vaxt? necə? kimi suallara cavab verən, hərəkətin yerini, zamanını, tərzini bildirən cümlə üzvü.
Söz birləşməsi cümlə üzvü kimi — nümunələr
CümləSöz birləşməsiCümlə üzvüSual
Qırmızı gül gözəldir.qırmızı gülMübtədaNə gözəldir?
O, dərin quyuya baxdı.dərin quyuyaTamamlıqNəyə baxdı?
Uşaqlar məktəbin həyətində oynayır.məktəbin həyətindəZərflik (yer)Harada oynayır?
Quşlar səhər tezdən oxuyur.səhər tezdənZərflik (zaman)Nə vaxt oxuyur?

Bütöv söz birləşməsi hər cümlədə YALNIZ bir cümlə üzvü kimi çıxış edir və bir suala cavab verir.

Tək söz vs söz birləşməsi — eyni üzv, fərqli ifadə
CümləÜzvü ifadə edən formaNöv
Gül gözəldir.gülTək söz — mübtəda
Qırmızı gül gözəldir.qırmızı gülSöz birləşməsi — mübtəda
Uşaqlar parkda oynayır.parkdaTək söz — zərflik
Uşaqlar məktəbin həyətində oynayır.məktəbin həyətindəSöz birləşməsi — zərflik

Cümlə üzvü tək sözlə də, söz birləşməsi ilə də ifadə oluna bilər; hər iki halda üzv bütöv haldadır.

Cümlə üzvünü təyin edərkən tez-tez rast gəlinən səhvlər
Səhv təhlilDoğru təhlilİzah
«Qırmızı» — təyin, «gül» — mübtəda (ayrı-ayrı)«Qırmızı gül» — bütöv mübtədaBirləşməni parçalamaq olmaz; o, bütöv halda bir üzvdür.
«Dərin» — təyin, «quyuya» — tamamlıq (ayrı-ayrı)«Dərin quyuya» — bütöv tamamlıq«Dərin quyuya» sualı birlikdə cavablandırır: nəyə baxdı?
«Məktəbin» — təyin, «həyətində» — zərflik (ayrı-ayrı)«Məktəbin həyətində» — bütöv zərflikBirləşmə tam halda «harada?» sualına cavab verir.

Söz birləşməsini hissələrə bölmək cümlə üzvünün düzgün təyin edilməsinə mane olur.

✎Cümlədə söz birləşməsinin cümlə üzvünü təyin etmək
  1. 1Cümlə: «Ağıllı şagird sualı tez cavablandırdı.»
  2. 2Addım 1 — Söz birləşmələrini tap: Cümlədə söz birləşməsi «ağıllı şagird»dir; «sualı» isə tək sözdür.
  3. 3Addım 2 — Bütöv halda sual ver: Kim cavablandırdı? — ağıllı şagird. Bu, TƏK sual olduğuna görə «ağıllı şagird» bir mübtədadır.
  4. 4Addım 3 — Parçalamadan yoxla: «Ağıllı» ayrıca təyin, «şagird» ayrıca mübtəda kimi göstərilsə, təhlil səhv olar — birləşmə bütöv qalmalıdır.
  5. 5Nəticə: «Ağıllı şagird» — bütöv halda mübtəda; «sualı» — tək sözlə ifadə olunan tamamlıq; «tez» — zərflik; «cavablandırdı» — xəbər.
✎Tək söz və söz birləşməsi ilə ifadə olunan eyni üzvü müqayisə etmək
  1. 1Cümlə 1 (tək sözlə): «Uşaqlar parkda oynayır.» — «parkda» tək sözlə ifadə olunan zərflikdir.
  2. 2Cümlə 2 (söz birləşməsi ilə): «Uşaqlar məktəbin həyətində oynayır.» — «məktəbin həyətində» söz birləşməsi ilə ifadə olunan zərflikdir.
  3. 3Müqayisə: Hər iki cümlədə zərflik eyni sualı («harada?») cavablandırır, lakin ikinci cümlədə zərflik iki sözdən ibarət bütöv birləşmədir.
  4. 4Qeyd: Söz sayının artması cümlə üzvünün növünü dəyişmir — «harada?» sualına bütöv halda cavab verən hər ifadə zərflikdir.
💡Qeyd

Söz birləşməsi cümlədə bütöv halda bir cümlə üzvü kimi çıxış edir; onu parçalamadan, tam formada təhlil edin.

💡Qeyd

Cümlə üzvünü tapmaq üçün bütöv birləşməyə BİR sual verin: cavab bütün birləşməni əhatə edirsə, təhlil doğrudur.

⚠️Diqqət

«Qırmızı gül gözəldir» cümləsində «qırmızı»nı ayrıca təyin, «gül»ü ayrıca mübtəda kimi göstərmək səhvdir — «qırmızı gül» bütöv mübtədadır.

🚫Tez-tez səhv

Tələbələr geniş söz birləşmələrində (məsələn, «anasının bişirdiyi dadlı yemək») çox vaxt yalnız son sözü («yemək») üzv kimi götürür. Düzgün təhlil bütün birləşməni əhatə etməlidir.

🚫Tez-tez səhv

Cümlə üzvü tək sözlə də, söz birləşməsi ilə də ifadə oluna bilər — söz sayı üzvün NÖVÜNÜ deyil, yalnız ifadə formasını dəyişir.

Qaydalar

  1. 1Söz birləşməsi cümlədə bütöv halda, parçalanmadan BİR cümlə üzvü kimi çıxış edir.
  2. 2Birləşmənin əsas sözü (baş söz) onun cümlədəki funksiyasını — hansı üzv olduğunu — müəyyən edir.
  3. 3Bütöv söz birləşməsi yalnız BİR suala cavab verir; bu, onun tək cümlə üzvü olduğunun sübutudur.
  4. 4Cümlə üzvünü təyin edərkən söz birləşməsini hissələrə bölmək səhvdir; o, bütöv formada təhlil edilməlidir.
  5. 5Cümlə üzvü tək sözlə də (məsələn, «gül»), söz birləşməsi ilə də (məsələn, «qırmızı gül») ifadə oluna bilər; hər iki halda üzv bütöv haldadır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq