az6-9.1· Fəsil 9: Sintaksis və cümlə· ~13 dəq

Söz birləşmələri

Əsas və asılı tərəfdən ibarət, xəbəri olmayan söz qrupları.

Söz birləşməsi iki və ya daha çox müstəqil sözün məna və qrammatik cəhətdən birləşərək əşya, hərəkət və ya əlamət haqqında daha dəqiq təsəvvür yaratmasıdır. Hər söz birləşməsində iki tərəf olur: ƏSAS (tabeedici) tərəf — birləşmənin qrammatik mərkəzi, adətən sonda gələn söz, və ASILI (tabe) tərəf — əsas sözü izah edən, ondan əvvəl gələn söz. Əsas sözün nitq hissəsinə görə söz birləşmələri iki əsas növə ayrılır: İSMİ birləşmə, burada əsas söz isim, sifət, say və ya əvəzlik ola bilər (məsələn, «gözəl mənzərə», «beş kitab», «dəmir qapı», «mənim evim»), və FELİ birləşmə, burada əsas söz feil və ya feili formadır (məsələn, «kitab oxumaq», «tez gəlmək», «diqqətlə dinləmək»). Söz birləşməsi cümlə DEYİL: bitmiş fikir bildirmir və xəbəri yoxdur. O, həmçinin mürəkkəb sözdən də fərqlənir — birləşmədə hər söz öz müstəqil vurğusunu və mənasını saxlayır, mürəkkəb sözdə isə sözlər bitişərək tək məna və vurğu daşıyır. Qoşma və bağlayıcı kimi köməkçi sözlər müstəqil leksik məna daşımadığından, təkbaşına söz birləşməsi yarada bilmir.

Əsas terminlər

söz birləşməsi — İki və ya daha çox müstəqil sözün məna və qrammatik cəhətdən birləşməsi; əşya, hərəkət və ya əlaməti daha dəqiq ifadə edir, lakin bitmiş fikir bildirmir.
əsas söz (tabeedici tərəf) — Söz birləşməsinin qrammatik mərkəzi; adətən birləşmənin sonunda gəlir, digər söz ona tabe olur.
asılı söz (tabe tərəf) — Söz birləşməsində əsas sözü izah edən, ondan əvvəl gələn, ona tabe olan söz.
ismi birləşmə — Əsas sözü isim, sifət, say və ya əvəzlik olan söz birləşməsi. Məsələn: «gözəl mənzərə», «beş kitab», «dəmir qapı», «mənim evim».
feli birləşmə — Əsas sözü feil və ya feili forma (məsdər, feili sifət, feili bağlama) olan söz birləşməsi. Məsələn: «kitab oxumaq», «tez gəlmək», «diqqətlə dinləmək».
mürəkkəb söz — İki sözün bitişərək tək bir vurğu və vahid, yeni məna daşıması ilə yaranan sözdür; söz birləşməsindən fərqli olaraq ayrı yazılmır. Məsələn: «dəmiryolu».
Söz birləşməsinin növləri: əsas söz, nümunə, asılı söz
NövƏsas sözün nitq hissəsiNümunəƏsas söz / Asılı söz
İsmi birləşməİsim / sifət / say / əvəzlikgözəl mənzərəəsas: mənzərə; asılı: gözəl
İsmi birləşməİsim / sifət / say / əvəzlikbeş kitabəsas: kitab; asılı: beş
İsmi birləşməİsim / sifət / say / əvəzlikdəmir qapıəsas: qapı; asılı: dəmir
İsmi birləşməİsim / sifət / say / əvəzlikmənim eviməsas: evim; asılı: mənim
Feli birləşməFeil / feili formakitab oxumaqəsas: oxumaq; asılı: kitab
Feli birləşməFeil / feili formatez gəlməkəsas: gəlmək; asılı: tez
Feli birləşməFeil / feili formadiqqətlə dinləməkəsas: dinləmək; asılı: diqqətlə

Əsas söz həmişə birləşmənin qrammatik mərkəzidir; onun nitq hissəsi birləşmənin növünü müəyyən edir.

Söz birləşməsi ilə cümlənin müqayisəsi
ƏlamətSöz birləşməsiCümlə
XəbərYoxdurVar
FikirBitməmiş, natamamBitmiş, tam
Nümunə«gözəl mənzərə»«Mənzərə gözəldir.»
VəzifəCümlə daxilində bir üzv kimi işlənirMüstəqil kommunikativ vahiddir

Xəbərin olub-olmaması söz birləşməsini cümlədən ayırd edən əsas əlamətdir.

Söz birləşməsi ilə mürəkkəb sözün fərqi
ƏlamətSöz birləşməsiMürəkkəb söz
YazılışAyrı yazılırBitişik (və ya defislə) yazılır
VurğuHər söz öz vurğusunu saxlayırTək, ümumi vurğu daşıyır
MənaHər söz öz mənasını saxlayırSözlər birləşərək yeni, vahid məna yaradır
Nümunədəmir qapıdəmiryolu

Sözləri ayırıb yazdıqda məna və vurğu itmirsə — söz birləşməsi; itirsə və ya dəyişirsə — mürəkkəb sözdür.

✎Söz birləşməsinin növünü və tərəflərini təyin etmək
  1. 1Birləşmə: «kitab oxumaq»
  2. 2Addım 1 — Sözləri ayır: «kitab» və «oxumaq» — iki müstəqil söz.
  3. 3Addım 2 — Əsas sözü tap: «Oxumaq» feildir, birləşmənin qrammatik mərkəzidir — əsas söz.
  4. 4Addım 3 — Asılı sözü tap: «Kitab» isimdir, «oxumaq»ı izah edir (nəyi oxumaq?) — asılı söz.
  5. 5Addım 4 — Növünü müəyyən et: Əsas söz feil olduğundan bu, FELİ birləşmədir.
✎Söz birləşməsini cümlədən ayırd etmək
  1. 1İfadə 1: «gözəl mənzərə» — xəbər yoxdur, bitmiş fikir yoxdur → söz birləşməsi.
  2. 2İfadə 2: «Mənzərə gözəldir.» — xəbər var («gözəldir»), bitmiş fikir var → cümlə.
  3. 3Qeyd: Eyni kök sözlərdən («mənzərə», «gözəl») həm söz birləşməsi, həm də cümlə düzəlir; fərq yalnız xəbərin olub-olmamasındadır.
💡Qeyd

Söz birləşməsinin əsas sözünü tapmaq üçün özünüzdən soruşun: birləşmə kimin/nəyin haqqındadır? Cavab əsas sözdür, onu izah edən söz isə asılı sözdür.

⚠️Diqqət

«Kitab oxumağı» kimi isimləşmiş feil formaları da feli birləşmənin əsas sözü ola bilər; şəkilçi alması onu ismi birləşməyə çevirmir.

🚫Tez-tez səhv

Tələbələr tez-tez söz birləşməsini mürəkkəb sözlə qarışdırır. Yoxlama üsulu: sözləri ayırıb yazın — məna və vurğu itmirsə (dəmir / qapı), bu, söz birləşməsidir; məna dəyişir və ya itirsə (dəmir / yolu → «dəmiryolu» tamam başqa bir yol növüdür), mürəkkəb sözdür.

🚫Tez-tez səhv

Qoşma (kimi, üçün, ilə, görə, qədər, sarı, doğru) və bağlayıcı (və, amma, ki) müstəqil söz olmadığından, təkbaşına əsas və ya asılı söz kimi tabeli söz birləşməsi yaratmır — onlar yalnız mövcud sözə əlavə məna çaları qatır.

💡Qeyd

Söz birləşməsini cümlədən ayırmaq üçün ən sadə sınaq: xəbər axtarın. Xəbər (feil və ya isim xəbər) varsa — cümlədir; yoxdursa — söz birləşməsidir.

Qaydalar

  1. 1Söz birləşməsi iki və ya daha çox müstəqil sözün məna və qrammatik cəhətdən birləşməsindən yaranır.
  2. 2Hər söz birləşməsində əsas (tabeedici) tərəf və asılı (tabe) tərəf olur; əsas söz adətən birləşmənin sonunda gəlir.
  3. 3Əsas sözün nitq hissəsinə görə söz birləşmələri ismi (əsas söz — isim, sifət, say, əvəzlik) və feli (əsas söz — feil, feili forma) olmaqla iki növə ayrılır.
  4. 4Söz birləşməsi cümlə deyil: bitmiş fikir bildirmir, xəbəri yoxdur; cümlədə isə xəbər olur və fikir bitir.
  5. 5Söz birləşməsi mürəkkəb sözdən fərqlənir: birləşmədə hər söz öz müstəqil vurğusunu və mənasını saxlayır, mürəkkəb sözdə isə sözlər bitişib tək bir məna və vurğu daşıyır.
  6. 6Qoşma və bağlayıcı kimi köməkçi sözlər müstəqil leksik məna daşımadığı üçün təkbaşına söz birləşməsi yarada bilmir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq