Xəbər vəzifəsində olan feillərin deyilişi və yazılışı
Cümlədə xəbər olan feillərin deyilişi (orfoepiya) ilə yazılışı (orfoqrafiya) arasındakı fərq.
Cümlədə xəbər vəzifəsində olan feillərin yazılışı (orfoqrafiya) ilə deyilişi (orfoepiya) arasında fərq ola bilər. Gələcək zaman şəkilçisi «-acaq/-əcək» şəxs şəkilçisi qoşulduqda YAZIDA qorunur: «gələcəyəm», «oxuyacağam» — burada söz sonundakı «k/q» səsi saitlə başlayan şəxs şəkilçisindən əvvəl «y/ğ»yə keçir. Danışıqda isə bu «y/ğ» səsi tez-tez düşür və sözlər sadələşmiş şəkildə eşidilir: [gələcəm], [oxuyacam]. Şəxs şəkilçisi olmayan III şəxs formalarında («gedəcək», «oxuyacaq») söz sonundakı «k» incə saitli sözlərdə [h], «q» isə qalın saitli sözlərdə [x] kimi tələffüz olunur: [gedəcəh], [oxuyacax] — bu, yalnız deyilişə aiddir, yazılış dəyişmir. İndiki zaman şəkilçisi «-ır/-ir/-ur/-ür» isə əksər hallarda yazılışla eyni tələffüz olunur; buna görə hər feildə orfoepiya-orfoqrafiya fərqi axtarmaq lazım deyil. ƏSAS QAYDA budur: feil cümlədə xəbər olsa da, YAZIDA orfoqrafiya qaydası saxlanılır; deyilişdəki fərqlər yalnız şifahi nitqə aiddir və yazıya keçirilmir. Bu fərqi düzgün mənimsəmək şagirdə həm rəsmi yazıda, həm də imla mətnlərində orfoqrafiya səhvlərindən qaçmağa kömək edir.
Əsas terminlər
| Şəxs | Yazılış | Deyiliş | İzah |
|---|---|---|---|
| mən | gedəcəyəm | [gedəcəm] | Yazıda «k→y» qorunur, danışıqda «y» düşür |
| sən | gedəcəksən | [gedəcəksən] | «-sən» samitlə başlayır, dəyişiklik yoxdur |
| o | gedəcək | [gedəcəh] | Şəxs şəkilçisi yoxdur, sözsonu «k» [h]-ə keçir |
| biz | gedəcəyik | [gedəcəyih] | Yazıda «k→y», sözsonu «k» isə deyilişdə [h]-ə keçir |
| siz | gedəcəksiniz | [gedəcəksiniz] | «-siniz» samitlə başlayır, dəyişiklik yoxdur |
| onlar | gedəcəklər | [gedəcəklər] | «-lər» samitlə başlayır, dəyişiklik yoxdur |
Sait şəkilçidən əvvəl (mən, biz) yazılış dəyişir; samit şəkilçidən əvvəl (sən, siz, onlar) yazılış sabit qalır; şəxs şəkilçisiz III şəxsdə (o) yalnız deyiliş fərqlənir.
| Yazılış | Sait tipi | Deyiliş | Nümunə |
|---|---|---|---|
| oxuyacaq | Qalın (arxa sıra) | [oxuyacax] | O, kitabı oxuyacaq. |
| gedəcək | İncə (ön sıra) | [gedəcəh] | O, məktəbə gedəcək. |
| çatacağıq | Qalın | [çatacağıx] | Biz vaxtında çatacağıq. |
| gələcəyik | İncə | [gələcəyih] | Biz sabah gələcəyik. |
Qalın saitli sözlərdə sözsonu «q» [x] kimi, incə saitli sözlərdə isə sözsonu «k» [h] kimi tələffüz olunur; yazılışda hərf dəyişmir.
| Düzgün yazılış | Səhv (deyilişə əsaslanan) yazılış | Qayda |
|---|---|---|
| gələcəyəm | gələcəm | «k→y» əvəzlənməsi yazıda saxlanılmalıdır |
| edəcəyəm | edəcəm | «t→d» və «k→y» əvəzlənmələri yazıda saxlanılmalıdır |
| bitirəcəyəm | bitirəcəm | «k→y» əvəzlənməsi yazıda saxlanılmalıdır |
| oxuyacağam | oxuyacam | «q→ğ» əvəzlənməsi yazıda saxlanılmalıdır |
Danışıqda eşidilən sadələşmiş formaları yazıda işlətmək orfoqrafiya səhvidir.
- 1Addım 1 — Kök: Feilin kökü: «oxu» (oxumaq feili).
- 2Addım 2 — Gələcək zaman şəkilçisi: Kök saitlə bitdiyi üçün bufer «y» samiti ilə «-yacaq» şəkilçisi qoşulur: oxu+yacaq → oxuyacaq.
- 3Addım 3 — Şəxs şəkilçisi: I şəxs tək üçün «-am» şəkilçisi qoşulur; bu, saitlə başlayır.
- 4Addım 4 — Səs əvəzlənməsi: Saitlə başlayan «-am»dan əvvəl sözsonu «q» səsi yazıda «ğ»ya keçir: oxuyacaq+am → oxuyacağam.
- 5Addım 5 — Deyiliş ilə müqayisə: Danışıqda «oxuyacağam» tez-tez [oxuyacam] kimi sadələşir, lakin yazıda «oxuyacağam» forması saxlanılmalıdır.
- 1Səhv forma: Şagird yazıb: «Sabah sənə zəng edəcəm.»
- 2Addım 1 — Kökü müəyyən et: «Et» kökü (etmək feili).
- 3Addım 2 — t→d əvəzlənməsi: «Et» kökünə gələcək zaman şəkilçisi qoşulanda «t» «d»yə keçir: et+əcək → edəcək.
- 4Addım 3 — k→y əvəzlənməsi: I şəxs tək şəkilçisi «-əm» saitlə başladığı üçün sözsonu «k» yazıda «y»yə keçir: edəcək+əm → edəcəyəm.
- 5Addım 4 — Düzgün forma: Düzgün yazılış: «Sabah sənə zəng edəcəyəm.» «Edəcəm» forması yalnız danışıqda işlənən sadələşmiş (deyiliş) formadır.
Gələcək zamanda I şəxs (mən, biz) formalarında sözsonu «q/k» saitlə başlayan şəxs şəkilçisindən əvvəl həmişə «ğ/y»yə keçir; bu, yazılış qaydasıdır və mütləq gözlənilməlidir: gələcəyəm, oxuyacağam, çatacağıq, gələcəyik.
Danışıqda «gələcəyəm» sözü tez-tez [gələcəm] kimi eşidilir; bunu yazıda «gələcəm» kimi yazmaq SƏHVDİR — yazıda «gələcəyəm» forması saxlanılmalıdır.
Şagirdlər çox vaxt «edəcəyəm», «gedəcəyəm», «bitirəcəyəm» kimi sözləri «edəcəm», «gedəcəm», «bitirəcəm» kimi yazırlar; bu, deyilişin yazıya köçürülməsidir və orfoqrafiya səhvi sayılır.
III şəxs tək formalarda (o gedəcək, o oxuyacaq) şəxs şəkilçisi yoxdur; buna görə sözsonu «q/k» yazıda dəyişmir, yalnız deyilişdə [x]/[h] kimi eşidilir — bu fərq YAZILIŞA təsir etmir.
«-san/-sən», «-sınız/-siniz» kimi samitlə başlayan şəxs şəkilçilərindən əvvəl «q/k» HEÇ VAXT dəyişmir: gedəcəksən (yox «gedəcəysən»), oxuyacaqsınız (yox «oxuyacağsınız»).
Qaydalar
- 1Feil cümlədə xəbər vəzifəsində olsa da, YAZIDA orfoqrafiya qaydası saxlanılır: «gələcəyəm», «oxuyacağam» tam yazılır.
- 2Gələcək zaman şəkilçisindəki «k/q» səsi saitlə başlayan şəxs şəkilçisindən (-am/-əm, -ıq/-ik) əvvəl yazıda «y/ğ»yə keçir: gəl+əcək+əm → gələcəyəm; oxu+yacaq+am → oxuyacağam.
- 3Samitlə başlayan şəxs şəkilçilərindən (-san/-sən, -sınız/-siniz) əvvəl «k/q» dəyişmir: gedəcəksən, oxuyacaqsınız.
- 4Şəxs şəkilçisi olmayan III şəxs formalarında söz sonundakı «k» incə saitli sözlərdə [h], «q» isə qalın saitli sözlərdə [x] kimi tələffüz olunur, lakin yazılış dəyişmir: gedəcək→[gedəcəh], oxuyacaq→[oxuyacax].
- 5Danışıqdakı sadələşmiş formalar (məsələn, [gələcəm], [oxuyacam]) yalnız deyilişə aiddir; onları «gələcəm», «oxuyacam» kimi yazmaq orfoqrafiya səhvidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir