az6-10.1· Fəsil 10: Cümlə üzvləri· ~13 dəq

Tamamlıq

Cümlənin ikinci dərəcəli üzvü; xəbərə aid olub hərəkətin obyektini bildirir.

Tamamlıq cümlənin ikinci dərəcəli üzvüdür; xəbərə (feilə) aid olub hərəkətin OBYEKTİNİ — yəni üzərində iş görülən əşyanı və ya şəxsi — bildirir. Tamamlıq iki cür olur: VASİTƏSİZ tamamlıq təsirlik halda olur («nəyi? kimi?» sualına cavab verir) və yalnız təsirli feillərlə işlənir: «Kitabı oxudum», «Su içdim» (təsirlik hal həm müəyyən «-ı/-i», həm də qeyri-müəyyən — şəkilçisiz — formada ola bilər). VASİTƏLİ tamamlıq isə yönlük, yerlik, çıxışlıq halda və ya «ilə» qoşması ilə işlənir, «kimə? nəyə? kimdə? nədə? kimdən? nədən? kiminlə?» suallarına cavab verir: «Dostuma məktub yazdım», «Qələmlə yazdım». Tamamlıq adətən isim və ya əvəzliklə ifadə olunur. Onu mübtədadan fərqləndirmək asandır: mübtəda hərəkəti İCRA EDƏN, tamamlıq isə hərəkətə MƏRUZ QALANdır. Təyindən fərqi: təyin əşyanın əlamətini («hansı? kimin?»), tamamlıq isə obyekti («nəyi? kimi?») bildirir.

Əsas terminlər

tamamlıq — Cümlənin ikinci dərəcəli üzvü; xəbərə (feilə) aid olub hərəkətin obyektini — üzərində iş görülən əşyanı və ya şəxsi — bildirir.
vasitəsiz tamamlıq — Təsirlik halda (müəyyən «-ı/-i/-u/-ü» şəkilçili və ya qeyri-müəyyən şəkilçisiz) olan, «nəyi? kimi?» sualına cavab verən və yalnız təsirli fellərlə işlənən tamamlıq növü.
vasitəli tamamlıq — Yönlük, yerlik, çıxışlıq halda və ya «ilə» qoşması ilə işlənən, «kimə? nəyə? kimdə? nədə? kimdən? nədən? kiminlə?» suallarına cavab verən tamamlıq növü.
təsirlik hal — İsmin «nəyi? kimi?» sualına cavab verən halı; müəyyən forması «-ı/-i/-u/-ü» şəkilçisi ilə, qeyri-müəyyən forması isə şəkilçisiz düzəlir. Vasitəsiz tamamlıq bu haldadır.
yönlük hal — İsmin «kimə? nəyə?» sualına cavab verən halı; «-a/-ə» şəkilçisi ilə düzəlir. «Görə», «doğru», «sarı», «qədər» qoşmaları və bir çox vasitəli tamamlıq bu hala aiddir.
zərflik — Cümlənin xəbərə aid olan, hərəkətin tərzini, yerini, zamanını, səbəbini bildirən ikinci dərəcəli üzvü; «necə? harada? nə vaxt?» suallarına cavab verir. Bəzən vasitəli tamamlıqla qarışdırılır, çünki eyni hal şəkilçilərini daşıya bilər.
Tamamlığın növləri
NövHalSuallarNümunə
Vasitəsiz tamamlıqTəsirlik hal (-ı/-i/-u/-ü və ya şəkilçisiz)Nəyi? Kimi?Kitabı oxudum.
Vasitəli tamamlıqYönlük, yerlik, çıxışlıq hal və ya «ilə» qoşmasıKimə? Nəyə? Kimdə? Nədə? Kimdən? Nədən? Kiminlə?Dostuma məktub yazdım. / Qələmlə yazdım.

Tamamlığın iki növü fərqli hallarla və fərqli suallarla müəyyən olunur.

Tamamlığı digər cümlə üzvlərindən fərqləndirmək
Cümlə üzvüSualBildirdiyiNümunə
MübtədaKim? Nə?Hərəkəti icra edəniMən kitab oxudum.
TamamlıqNəyi? Kimə? Kimdə? və s.Hərəkətin obyektinikitabı, dostuma
TəyinHansı? Kimin? Neçənci?Əşyanın əlamətiniqırmızı alma
ZərflikNecə? Harada? Nə vaxt?Hərəkətin tərzini, yerini, zamanınısürətlə, evdə, bu gün

Mübtəda, tamamlıq, təyin və zərflik fərqli sual və mənalara görə ayırd edilir.

«-də/-dən» və «ilə» şəkilçili sözlər: tamamlıq yoxsa zərflik?
NümunəCümlə üzvüİzah
Dostumda kitab var.Vasitəli tamamlıq«Kimdə?» sualına cavab verir, şəxsdə olanı bildirir — yer deyil.
Bakıda yaşayır.Yer zərfliyi«Harada?» sualına cavab verir, məkan bildirir.
Qələmlə yazdım.Vasitəli tamamlıq«Nə ilə?» — vasitə bildirir.
Səylə oxudum.Tərz zərfliyi«Necə?» — hərəkətin tərzini bildirir.

Eyni hal şəkilçisi fərqli suala görə tamamlıq da, zərflik də yarada bilər.

✎Cümlədə tamamlıqları tapıb təhlil etmək
  1. 1Cümlə: «Anam bazardan meyvə aldı.»
  2. 2Addım 1 — Xəbəri tap: «Aldı» — cümlənin xəbəridir.
  3. 3Addım 2 — Mübtədanı tap: «Kim aldı?» — «anam» — mübtəda.
  4. 4Addım 3 — Tamamlığı tap: «Nə aldı?» — «meyvə» (qeyri-müəyyən təsirlik hal) — vasitəsiz tamamlıq.
  5. 5Addım 4 — Digər sözü təhlil et: «Bazardan» — «haradan?» sualına cavab verir, yer zərfliyidir, tamamlıq deyil.
✎Vasitəsiz və vasitəli tamamlığı eyni cümlədə ayırd etmək
  1. 1Cümlə: «Dostuma kitab verdim.»
  2. 2Addım 1 — Xəbəri tap: «Verdim» — cümlənin xəbəridir.
  3. 3Addım 2 — Vasitəsiz tamamlığı tap: «Nəyi verdim?» — «kitab» (qeyri-müəyyən təsirlik hal) — vasitəsiz tamamlıq.
  4. 4Addım 3 — Vasitəli tamamlığı tap: «Kimə verdim?» — «dostuma» (yönlük hal) — vasitəli tamamlıq.
  5. 5Nəticə: Bir feillə eyni vaxtda həm vasitəsiz, həm də vasitəli tamamlıq işlənə bilər.
💡Qeyd

Vasitəsiz tamamlıq yalnız təsirli fellərlə işlənir; təsirsiz fellərlə (gəlmək, getmək, yatmaq kimi) vasitəsiz tamamlıq ola bilməz.

⚠️Diqqət

«-da/-də» və «-dan/-dən» şəkilçili söz həmişə zərflik demək deyil! Söz şəxs və ya əşyanı bildirirsə (kimdə? kimdən?) — vasitəli tamamlıqdır; yer bildirirsə (harada? haradan?) — zərflikdir.

🚫Tez-tez səhv

Tələbələr «ilə» şəkilçisini/qoşmasını həmişə tamamlıq sanır. Amma «qələmlə yazdım» (vasitə → tamamlıq) ilə «səylə işlədi» (tərz → zərflik) fərqlidir; «nə ilə?» sualı tamamlıq, «necə?» sualı isə zərflik göstərir.

🚫Tez-tez səhv

Təyinlə tamamlığı qarışdırmayın: «qırmızı almanı yedim» cümləsində «qırmızı» təyindir (hansı alma?), «almanı» isə tamamlıqdır (nəyi yedim?).

💡Qeyd

Bir cümlədə eyni feillə həm vasitəsiz, həm də vasitəli tamamlıq işlənə bilər: «Dostuma kitab verdim» — «kitab» vasitəsiz, «dostuma» vasitəlidir.

Qaydalar

  1. 1Tamamlıq cümlənin ikinci dərəcəli üzvüdür, xəbərə aiddir və hərəkətin obyektini bildirir.
  2. 2Vasitəsiz tamamlıq təsirlik halda olur («-ı/-i/-u/-ü» şəkilçili və ya qeyri-müəyyən şəkilçisiz formada), «nəyi? kimi?» sualına cavab verir və yalnız təsirli feillərlə işlənir.
  3. 3Vasitəli tamamlıq yönlük («-a/-ə»), yerlik («-da/-də»), çıxışlıq («-dan/-dən») halda və ya «ilə» qoşması ilə işlənir; «kimə? nəyə? kimdə? nədə? kimdən? nədən? kiminlə?» suallarına cavab verir.
  4. 4Tamamlıq adətən isim və ya əvəzliklə ifadə olunur.
  5. 5Mübtəda hərəkəti icra edəni (adlıq halda, kim? nə?), tamamlıq isə hərəkətin obyektini (digər hallarda) bildirir — bunları qarışdırmaq olmaz.
  6. 6Təyin əşyanın əlamətini («hansı? kimin? nə cür?»), tamamlıq isə obyekti («nəyi? kimi?») bildirir; zərflik isə hərəkətin yerini, zamanını, tərzini bildirir — bunlar da tamamlıqdan fərqlənir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq