Heyvanlarda daşıyıcı sistem
Qan-dövranı sisteminin ümumi anlayışı.
Mürəkkəb quruluşlu çoxhüceyrəli heyvanlarda qida, oksigen (O₂) və digər zəruri maddələrin bədənin bütün hüceyrələrinə çatdırılması, həmçinin tullantı maddələrin (məsələn, karbon qazı CO₂) hüceyrələrdən uzaqlaşdırılması üçün xüsusi DAŞIYICI (QAN-DÖVRANI) SİSTEM formalaşmışdır. Bu sistemin əsas hissələri: ÜRƏK, DAMARLAR və QANdır. Ürək — qanı bədən boyunca hərəkət etdirən əzələli orqandır; davamlı ritmik daralmalarla qanı damarlara vurur. Damarlar — qanın bədən daxilində axdığı boruşəkilli keçidlərdir. Qan isə oksigen, qida maddələri və tullantıları daşıyan xüsusi maye toxumadır. Lakin sadə quruluşlu heyvanlarda (məsələn, bəzi ibtidai çoxhüceyrəlilərdə) xüsusi daşıyıcı sistem olmur — onlarda maddələr birbaşa hüceyrələr arasında diffuziya yolu ilə keçir, çünki bədənləri kiçikdir və bütün hüceyrələr xarici mühitlə təmasdadır. Daşıyıcı sistemin əsas əhəmiyyəti ondadır ki, bədənin ən uzaq hüceyrələrinə belə lazımi maddələr vaxtında çatdırılsın və yığılan tullantılar sürətlə kənarlaşdırılsın.
Məsələn: balığın qanı daim ürəkdən qəlsəmələrə, oradan da bütün bədənə axaraq hər hüceyrəyə oksigen çatdırır, eyni zamanda toplanmış karbon qazını qəlsəmələr vasitəsilə suya verir.
Qaydalar
- 1Mürəkkəb quruluşlu heyvanlarda daşıyıcı (qan-dövranı) sistem ürək, damarlar və qandan ibarətdir; bu sistem maddələrin bədən daxilində daşınmasını təmin edir.
- 2Ürək qanı bədənə vuran əzələli orqandır; damarlar isə qanın bədən boyunca axdığı boruşəkilli keçidlərdir.
- 3Qan oksigen (O₂), qida maddələri və tullantı məhsulları (məsələn, karbon qazı CO₂) daşıyan xüsusi maye toxumadır.
- 4Sadə quruluşlu heyvanlarda (məsələn, bəzi ibtidai çoxhüceyrəlilərdə) xüsusi daşıyıcı sistem yoxdur — maddələr birbaşa hüceyrədən hüceyrəyə diffuziya ilə keçir.
- 5Daşıyıcı sistemin əsas əhəmiyyəti bədənin bütün hüceyrələrinə oksigen və qida çatdırmaq, eyni zamanda tullantıları hüceyrələrdən uzaqlaşdırmaqdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir