Plan, xəritə, qrup şəkli və şərti işarələr

Məkanı təsvir etmək üçün üç əsas vasitədən istifadə olunur: plan, xəritə və qrup şəkli (fotoşəkil). Plan — kiçik ərazinin (məsələn, otağın, məktəb həyətinin) yuxarıdan görünüşünün miqyaslı sxemidir. Planda miqyas böyük olduğu üçün təsvir çox ətraflıdır — hər bir detal (ağaclar, skamyalar, binaların forması) göstərilir. Xəritə — böyük ərazinin (məsələn, şəhər, ölkə, dünya) miqyaslı, ümumiləşdirilmiş təsviridir. Xəritədə miqyas kiçik olduğu üçün təsvir ümumi olur — detallar deyil, əsas obyektlər göstərilir. Həm plan, həm də xəritədə obyektlər şərti işarələrlə göstərilir. Şərti işarələrin mənası xəritənin (və ya planın) leqendasında — şərti işarələr cədvəlində izah olunur. Leqendasız xəritə yararsızdır, çünki şərti işarələrin nəyi göstərdiyini anlamaq mümkün deyil. Şərti işarələr üç qrupa bölünür: sahə işarələri — rənglənmiş sahə şəklində göstərilir (meşə — yaşıl rəngli sahə; göl — mavi rəngli sahə; bataqlıq — göy-yaşıl xətlərlə işarələnmiş sahə); xətti işarələr — müxtəlif qalınlıqlı və formalı xətlər şəklində göstərilir (çay — əyri mavi xətt; avtomobil yolu — qırmızı düz xətt; dəmir yolu — eninə cızıqlı qara xətt); nöqtəvi işarələr — kiçik simvollar (dairə, kvadrat, ulduz, xüsusi işarə) şəklində göstərilir (məktəb — kiçik bayraq işarəsi; körpü — iki paralel xətt üzərində kiçik aypara; quyu — içi dolu mavi dairə). Plan ilə xəritənin əsas fərqləri: (1) Planda miqyas böyükdür (məs. 1:500), xəritədə miqyas kiçikdir (məs. 1:1000000). (2) Plan kiçik ərazini (otaq, həyət, məhəllə), xəritə böyük ərazini (şəhər, ölkə, qitə, dünya) göstərir. (3) Xəritədə Yerin əyriliyi nəzərə alınır — Yer kürə şəklində olduğu üçün onun səthini müstəvi (kağız) üzərində təhrifsiz göstərmək mümkün deyil. Planda isə ərazi çox kiçik olduğu üçün Yerin əyriliyi hiss olunmur və nəzərə alınmır. (4) Planda təsvir ətraflı, xəritədə təsvir ümumidir — bu da məhz miqyas fərqindən irəli gəlir. Qrup şəkli (fotoşəkil) isə real təsvirdir: obyektlər olduğu kimi, şərti işarələr olmadan görünür. Fotoşəkildə miqyas və şərti işarələr yoxdur — bu, plan və xəritədən əsaslı fərqdir. Ümumi səhv: şagirdlər tez-tez plan ilə xəritəni eyniləşdirir (plan kiçik, xəritə böyük ərazi üçündür); miqyas böyük → ərazi böyük kimi yanlış məntiq qurur (əslində əksidir: böyük miqyas kiçik ərazini ətraflı göstərir); şərti işarələrin mənasını leqendada yox, təxminən müəyyən etməyə çalışır.