Miqyas: növləri, hesablanması və böyük/kiçik miqyaslı xəritələr

Miqyas — xəritə və ya plandakı məsafənin yerdəki (həqiqi) məsafəyə olan nisbətidir. Miqyas olmadan xəritədən düzgün məsafə ölçmək mümkün deyil. Miqyasın üç növü var: (1) Ədədi miqyas — kəsr şəklində yazılır, məsələn 1:1000 (xəritədə 1 sm = yerdə 1000 sm); (2) Xətti miqyas — xəritənin küncündə (adətən aşağı küncündə) bölgülü xətt şəklində göstərilir, məsafələri birbaşa xətkeşlə ölçməyə imkan verir; (3) Adlı miqyas — sözlə yazılır, məsələn «1 sm-də 1 km» (yəni xəritədə hər 1 santimetr yerdə 1 kilometrə bərabərdir). Böyük miqyaslı xəritələr (məxrəci kiçik, məsələn 1:10000) kiçik ərazini ətraflı göstərir — məsələn, məktəb həyətinin planı və ya şəhər planı böyük miqyaslı olur. Kiçik miqyaslı xəritələr (məxrəci böyük, məsələn 1:10000000) böyük ərazini ümumi göstərir — məsələn, dünya xəritəsi, Azərbaycanın ümumi xəritəsi kiçik miqyaslıdır. Diqqət: böyük miqyas kiçik ərazini, kiçik miqyas isə böyük ərazini göstərir — bu, şagirdlərin ən çox səhv saldığı məqamdır. Ədədi miqyasda 1:1000 o deməkdir ki, xəritədə 1 sm yerdə 1000 sm-ə (10 metrə) bərabərdir; bu rəqəmi səhvən «1 sm = 1000 km» kimi oxumaq olmaz. Miqyasdan istifadə edərək sadə məsafə hesablamaq üçün: xəritədəki məsafə (sm) × miqyas məxrəci = yerdəki məsafə (sm); alınan sm-i metrə (100-ə bölməklə) və ya kilometrə (100000-ə bölməklə) çevirmək lazımdır.