Təbiət — vahid sistemdir
Sistem anlayışı, təbiət komponentlərinin qarşılıqlı əlaqədə işləməsi, səbəb-nəticə zəncirləri, təbii tarazlığı pozan amillər, kəpənək effekti.
SİSTEM — bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan, birlikdə işləyən hissələrin məcmusudur. Təbiət də bir SİSTEMDİR: onun komponentləri (relyef, su, iqlim, canlılar aləmi) bir-biri ilə SIX əlaqədədir. Misal üçün: dağlar (relyef) yağış buludlarını saxlayır → çox yağış yağır (iqlim) → çaylar əmələ gəlir (su) → meşələr bitir (canlılar aləmi). Yaxud əksinə: əraziyə az yağış yağır → torpaq quraqlaşır → bitki az olur → heyvan növləri azalır. Təbiətdəki tarazlığı pozan AMİLLƏR: təbii (zəlzələ, daşqın, vulkan püskürməsi) və İNSAN FƏALİYYƏTİ (meşələrin qırılması, çayların çirkləndirilməsi). Bir komponentin pozulması BÜTÜN sistemə təsir edir — «kəpənək effekti» adlanan bu prinsip təbiətin sistem xarakterini göstərir: kiçik bir dəyişiklik belə böyük zəncirvari nəticələrə səbəb ola bilər.
Qaydalar
- 1Sistem — bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan, birlikdə işləyən hissələrin məcmusudur.
- 2Təbiət vahid bir sistemdir — onun dörd komponenti (relyef, su, iqlim, canlılar aləmi) bir-biri ilə sıx əlaqədədir.
- 3Təbiətdə baş verən hər bir hadisə digər komponentlərə zəncirvari təsir edir — hadisələr təcrid olunmuş şəkildə baş vermir.
- 4Səbəb-nəticə zənciri: dağlar (relyef) → yağış (iqlim) → çaylar (su) → meşələr (canlılar aləmi). Hər bir halqa digərindən asılıdır.
- 5Səbəb-nəticə zənciri: az yağış → quraq torpaq → az bitki → az heyvan növü.
- 6Təbii tarazlığı pozan TƏBİİ amillər: zəlzələ, daşqın, vulkan püskürməsi, yanğın.
- 7Təbii tarazlığı pozan İNSAN fəaliyyəti: meşələrin qırılması, çayların çirkləndirilməsi, bataqlıqların qurudulması.
- 8Kəpənək effekti — bir komponentdəki kiçik dəyişikliyin bütün sistemə zəncirvari təsir etməsi prinsipidir.
- 9Təbiət komponentlərindən birinin pozulması bütün sistemə təsir edir — komponentlər ayrı-ayrılıqda mövcud ola bilməz.
- 10İnsan fəaliyyəti təbiətə TƏSİRSİZ DEYİL — meşə qırılanda eroziya baş verir, heyvanlar məskən itirir, iqlim dəyişir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir