Təbiətin əsas komponentləri
Relyef, su, iqlim, canlılar aləmi — təbiət komponentlərinin tanınması, onların qarşılıqlı əlaqəsi, təbii müxtəlifliyin səbəbləri.
Təbiət dörd əsas komponentdən (tərkib hissədən) ibarətdir: RELYEF, SU, İQLİM, CANLILAR ALƏMİ. RELYEF — Yer səthinin formalarıdır (dağlar, düzənliklər, təpələr, dərələr, yaylalar). SU — okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər, yeraltı sular, buzlaqlar kimi bütün su hövzələridir. İQLİM — bir ərazidə uzun illər ərzində müşahidə olunan hava şəraitinin məcmusudur (isti, soyuq, rütubətli, quraq). CANLILAR ALƏMİ — bitkilər, heyvanlar, göbələklər, bakteriyalar daxil olmaqla Yerdəki bütün canlı orqanizmlərdir. Hər bir coğrafi məkanda bu dörd komponent BİRBİRİ İLƏ ƏLAQƏLİDİR.
Məsələn, relyef çayların axınına təsir edir (dağlıq ərazilərdə çaylar sürətli, düzənlikdə sakit axır); iqlim bitki örtüyünə təsir edir (rütubətli iqlimdə meşələr, quraq iqlimdə səhralar formalaşır); bitki örtüyü isə heyvanlar aləmini müəyyən edir (meşədə maral, səhrada kərtənkələ yaşayır). Təbiət müxtəlifliyi Yer kürəsində hər yerdə eyni DEYİL: bəzi ərazilər meşəlik, bəziləri səhra, bəziləri dağlıqdır. Bu müxtəliflik məhz təbiət komponentlərinin fərqli birləşməsindən irəli gəlir. ƏHƏMİYYƏTLİ FƏRQ: iqlim ilə hava eyni şey DEYİL. Hava — qısamüddətli (bir gün, bir həftə ərzindəki) atmosfer şəraitidir. İqlim — uzun illər (ən azı 30 il) ərzində bir ərazidə müşahidə olunan hava şəraitinin orta göstəricisidir. Təbiət komponentləri bir-birindən ASILI DIR — onlar daim qarşılıqlı təsirdədir. Azərbaycanda relyef dağlıq və düzənlikdir (Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı), ən böyük su hövzəsi Xəzər dənizidir, əsas çaylar Kür və Arazdır, iqlimi əsasən quraq subtropikdir, canlılar aləmi isə müxtəlif bitki örtüyü (meşələr, çöllər, yarımsəhralar) ilə zəngindir.
Qaydalar
- 1Təbiət dörd əsas komponentdən ibarətdir: relyef, su, iqlim, canlılar aləmi.
- 2Relyef — Yer səthinin formalarıdır: dağlar, düzənliklər, təpələr, dərələr, yaylalar.
- 3Su komponenti — okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər, yeraltı sular, buzlaqlardır.
- 4İqlim — bir ərazidə uzun illər ərzində müşahidə olunan hava şəraitinin məcmusudur. Hava qısamüddətli, iqlim isə uzunmüddətli anlayışdır.
- 5Canlılar aləmi — bitkilər, heyvanlar, göbələklər, bakteriyalar daxil olmaqla bütün canlı orqanizmlərdir.
- 6Təbiət komponentləri bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədədir, bir-birindən asılıdır.
- 7Relyef çayların axınına təsir edir: dağlıq yerlərdə çaylar sürətli, düzənlikdə sakit axır.
- 8İqlim bitki örtüyünə təsir edir: rütubətli iqlimdə meşələr, quraq iqlimdə səhralar formalaşır.
- 9Bitki örtüyü heyvanlar aləmini müəyyən edir: meşədə maral, səhrada kərtənkələ, çöldə ceyran yaşayır.
- 10Təbiət müxtəlifliyi komponentlərin fərqli birləşməsindən irəli gəlir. Yer kürəsində təbiət hər yerdə eyni deyil.
- 11Azərbaycanın relyefi: Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz dağları, Kür-Araz ovalığı. Ən böyük su hövzəsi Xəzər dənizi, əsas çayları Kür və Arazdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir