Erkən dövlətlər

Cəmiyyət inkişaf etdikcə tayfa daxilində əmlak bərabərsizliyi artır, müdafiə ehtiyacı güclənir və tayfa ittifaqları get-gedə mütəşəkkil idarəetmə formalarına — dövlətə — çevrilirdi. Dövləti tayfa ittifaqından fərqləndirən əsas əlamətlər müəyyən ərazi, sabit əhali, mərkəzi hakimiyyət, qanun, ordu və vergi toplama sistemidir. Azərbaycan ərazisində bu keçidin ilk nümunələri e.ə. III minillikdə, Urmiya gölü ətrafında meydana gəlmişdir: gölün cənub-şərqində Aratta, cənubunda Lullubi, qərb-cənub-qərb hissəsində isə Kuti (Quti) dövlət qurumları formalaşmışdır. Bu erkən dövlətlər qonşu Mesopotamiya sivilizasiyaları — Şumer və Akkad — ilə sıx əlaqədə, tez-tez isə hərbi mübarizədə olmuşlar; Kutilər hətta Akkad dövləti zəiflədikdən sonra bir müddət Mesopotamiyanın özündə hakimiyyəti ələ keçirmişdilər. Bu üç qurum hələ tam mərkəzləşməmiş, lakin artıq sadə tayfa səviyyəsini keçmiş ilkin dövlətçilik formaları olduğu üçün tarixdə erkən dövlət qurumları adlanır. Bu qurumlar Azərbaycan ərazisində dövlətçilik ənənəsinin ən qədim, tarixi mənbələrlə təsdiqlənən başlanğıcı sayılır.