Nizami Gəncəvi — «Yaralı bir uşağın dastanı»

Nizami Gəncəvi (1141–1209) Azərbaycan klassik ədəbiyyatının ən böyük şairlərindən biridir; o, XII əsrdə Gəncə şəhərində yaşamış və əsərlərini farsca yazmışdır. «Yaralı bir uşağın dastanı» onun «Sirlər xəzinəsi» («Xəmsə»nin birinci poeması) əsərindən götürülmüş mənzum hekayədir — yəni şeir dili ilə yazılmış, lakin süjeti, obrazları və nəqletmə tərzi hekayəyə xas olan əsərdir. Hekayədə bir dəstə uşaq çölə gəzməyə çıxır; onlardan biri sürüşüb yıxılır və ayağı sınır. Yoldaşları qorxub çarə axtaranda biri yaralı uşağı quyuda gizlətməyi təklif edir ki, atasının yanında xəcalət çəkməsin. Lakin ağıllı, fərasətli bir uşaq — özü yaralı uşağın düşməni olsa belə — uzaqgörənlik göstərir: «Bu sirr gizli qalmaz, məndən şübhələnərlər» deyə düşünüb yaralı uşağın atasını xəbərdar edir. Beləliklə həm uşağın həyatını xilas edir, həm yoldaşlarını çətinlikdən qurtarır, həm də özünü şübhədən təmizləyir. Əsərin əsas mövzusu AĞIL, FƏRASƏT və UZAQGÖRƏNLİKDİR; ideyası isə budur ki, ağıl və düzlük insanı hər çətinlikdən şərəflə çıxarır, paxıllıq və xəbislik isə pislənir. Janr baxımından bu əsər mənzum hekayədir: fərdi müəllifi var, şeir formasında yazılmışdır, lakin hekayə süjetinə malikdir.