Mikayıl Rzaquluzadə — «Vurğun baxışlarla»
Təsviri nəsr; Göygölün gözəlliyi.
Mikayıl Rzaquluzadə (1905–1984) Azərbaycan yazıçısı, şairi və tərcüməçisidir; 1934-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü olmuşdur. Uşaq və gənclər üçün yazdığı əsərləri ilə tanınan Rzaquluzadə həm nəsr, həm şeir, həm də tərcümə sahəsində qələmini sınamışdır. «Vurğun baxışlarla» onun «Gözəlliyin keşiyində» adlı daha geniş nəsr əsərindən götürülmüş bir parçadır. Janr baxımından bu, təsviri nəsrə aid bir mətndir: müəllif təbiətin — konkret olaraq Göygöl gölünün — gözəlliyini bədii sözlə canlandırır. Əsərin əsas mövzusu təbiətin heyranedici gözəlliyi və insanın ona vurğun baxışla, heyranlıqla yanaşmasıdır. Mətndə Göygölün suyu, dağ mənzərəsi, meşəsi, otlağı və canlıları ayrı-ayrı təfərrüatlar kimi deyil, bir bütöv, vahid gözəllik mənzərəsi kimi təsvir olunur. Rzaquluzadə bu təsviri yaratmaq üçün epitet, təşbeh və digər bədii təsvir vasitələrindən istifadə edir, təbiəti sanki canlı bir varlıq kimi göstərir. Əsər «Fəsil 2: Bədii əsərlərdə təsvir» bölməsində öyrədilir, çünki o, mənzərə təsvirinin — yəni yazıçının təbiəti sözlə necə canlandırdığının — gözəl bir nümunəsidir. Mətn şagirdlərə təsviri nəsrlə hadisələri izah edən nəqletmə arasındakı fərqi anlamağa kömək edir.
Məsələn: mətndə Göygöl sadəcə su, meşə və dağ kimi ayrı-ayrı şeylər deyil, bunların hamısının birləşməsindən yaranan vahid, canlı bir gözəllik kimi təqdim olunur.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Mikayıl Rzaquluzadə (1905–1984) | «Vurğun baxışlarla» («Gözəlliyin keşiyində» əsərindən) | Təsviri nəsr | Göygölün təbii gözəlliyinin bədii təsviri |
Mətn Rzaquluzadənin daha geniş «Gözəlliyin keşiyində» nəsr əsərindən götürülmüş bir parçadır.
| Əsər | Sinif | Mövzu |
|---|---|---|
| «Vurğun baxışlarla» | VI sinif | Göygölün təbiət gözəlliyinin təsviri |
| «Xan çinarın bir yarpağı» | V sinif | Qədim çinar ağacı və onun yarpağı haqqında bədii təsvir |
Hər iki əsərin müəllifi Mikayıl Rzaquluzadədir, lakin bunlar fərqli mövzulu, fərqli sinif proqramlarında oxunan əsərlərdir.
| Janr | Əsas əlaməti | Nümunə |
|---|---|---|
| Təsviri nəsr | Gözlə görüləni (təbiət, mənzərə) bədii nəsr dilində canlandırır | «Vurğun baxışlarla» (M. Rzaquluzadə) |
| Nəqletmə (hekayə) | Hadisələrin ardıcıllığını, süjetini izah edir | Adi süjetli hekayə mətnləri |
| Şeir | Vəzn və qafiyə ilə lirik duyğunu ifadə edir | Bəlli müəllifin lirik əsərləri |
| Nağıl | Anonim, sehrli-uydurma süjetli xalq yaradıcılığı | Anonim xalq nağılları |
«Vurğun baxışlarla» təsviri nəsrdir: bədii dillə təbiəti canlandırır, hadisə izah etmir, müəllifi bəllidir.
- 1Addım 1 — Müəllif kim?: Mikayıl Rzaquluzadə (1905–1984) Azərbaycan yazıçısıdır. Əsər onun «Gözəlliyin keşiyində» adlı nəsr əsərindən götürülmüş bir parçadır.
- 2Addım 2 — Nə təsvir olunur?: Mətndə Göygölün təbiət gözəlliyi — suyu, dağ mənzərəsi, meşəsi, otlağı və canlıları — təsvir olunur.
- 3Addım 3 — Necə təsvir olunur?: Müəllif ayrı-ayrı ünsürləri sadaladıqdan sonra onların hamısını bir arada, vahid bir gözəllik kimi ümumiləşdirir; bu, təsvirin əsas bədii üsuludur.
- 4Addım 4 — Əsərin əhəmiyyəti: Bu mətn şagirdlərə mənzərə təsvirinin necə yaradıldığını, təsviri nəsrin nəqletmədən necə fərqləndiyini öyrədir və təbiətə qayğı hissini formalaşdırır.
«Vurğun baxışlarla» janrca təsviri nəsrdir: müəllif Göygölün gözəlliyini hadisə izah etmədən, bədii sözlə canlandırır. Əsas əlamət — bəlli müəllif, real müşahidə, nəsr forması.
Tez-tez yol verilən səhv: «Vurğun baxışlarla»nı Rzaquluzadənin V sinifdə oxunan «Xan çinarın bir yarpağı» əsəri ilə qarışdırmaq. Bunlar eyni müəllifin, lakin tamamilə fərqli mövzulu iki ayrı əsəridir.
Başlıqdakı «vurğun» sözünə görə əsəri şair Səməd Vurğunla əlaqələndirmək yanlışdır. Söz burada ad deyil, «heyran olmuş» mənasında adi sifətdir; əsərin müəllifi Mikayıl Rzaquluzadədir.
Rzaquluzadənin doğum-vəfat illərini dəqiq yadda saxlamaq lazımdır: 1905–1984. Bəzi mənbələrdə fərqli, səhv tarixlər rast gəlinə bilər — dərslikdəki və etibarlı ensiklopedik mənbələrdəki tarixlərə əsaslanmaq lazımdır.
Qaydalar
- 1«Vurğun baxışlarla» əsərinin müəllifi Azərbaycan yazıçısı Mikayıl Rzaquluzadədir (1905–1984).
- 2Bu mətn Rzaquluzadənin «Gözəlliyin keşiyində» adlı nəsr əsərindən götürülmüş bir parçadır.
- 3Əsər janrca təsviri nəsrə aiddir — təbiətin, konkret olaraq Göygöl gölünün, bədii təsvirini verir.
- 4Əsərin əsas mövzusu təbiətin gözəlliyi və ona heyran baxışdır; Göygöl ayrı-ayrı ünsürlərin deyil, vahid bir gözəlliyin təcəssümü kimi göstərilir.
- 5«Vurğun baxışlarla»nı Rzaquluzadənin V sinifdə oxunan «Xan çinarın bir yarpağı» əsəri ilə qarışdırmaq olmaz — bunlar eyni müəllifin fərqli əsərləridir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir