Abdulla Şaiq — «Köç»
Hekayə; yaylağa köç, təbiət və insan portreti təsviri.
Abdulla Şaiq (əsl adı Abdulla Axund Mustafa oğlu Talıbzadə; 1881–1959) Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış şairi, nasiri, dramaturqu, publisisti və pedaqoqudur; o, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının banilərindən biri sayılır və ömrünün böyük hissəsini məktəb yaratmağa, dərslik hazırlamağa və uşaqları savadlandırmağa həsr etmişdir. «Köç» hekayəsi Şaiqin nəsr yaradıcılığının ən dəyərli nümunələrindən biridir; ədəbiyyatşünaslıqda o, Azərbaycan realist nəsrinin ilk uğurlu örnəklərindən sayılır. Əsər janrca hekayədir — şeir deyil, nağıl da deyil; müəllif öz uşaqlıq xatirələrinə əsaslanaraq bir ailənin dağ yaylağına köçünü canlı, təfərrüatlı təsvirlərlə qələmə alır. Hekayənin mərkəzində iki bədii təsvir növü dayanır: mənzərə təsviri (dağ, çəmən, kənd mühiti) və portret təsviri (insan xarakterinin canlandırılması). Dərslikdə əsərdən «Kərim baba» və «Ayrım qızı» adlı iki hissə ayrıca öyrənilir — bunlar hekayədəki iki fərqli xarakterin parlaq portret nümunələridir: Kərim baba sadə, uşaq təbiətli, yaşlı bir çobandır, Ayrım qızı isə çalışqan, mətin xasiyyətli, güclü səsli bir kənd qadınıdır. Bu iki obrazın xarakter fərqi əsərə həyati inandırıcılıq və bədii ziddiyyət qatır. Şaiq təsvirdə epitet və canlı detallardan ustalıqla istifadə edərək adi kənd mənzərəsini bədii sənət nümunəsinə çevirir; buna görə əsər «Bədii əsərlərdə təsvir» fəslində öyrənilir.
Məsələn, hekayədə Kərim baba ilə Ayrım qızının xaraktercə tamamilə fərqli olması və gündəlik həyatda aralarında yaranan kiçik sürtüşmələr bədii şəkildə göstərilir, bu da real insan xarakterlərinin necə canlandırıldığını nümayiş etdirir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Abdulla Şaiq (1881–1959) | «Köç» (dərslikdə «Kərim baba», «Ayrım qızı» hissələri) | Hekayə (nəsr) | Ailənin yaylağa köçü zamanı təbiət və insan portretinin bədii təsviri |
Şaiqin əsl adı Abdulla Axund Mustafa oğlu Talıbzadədir; «Köç» Azərbaycan realist nəsrinin ilk uğurlu nümunələrindən sayılır.
| Xüsusiyyət | Kərim baba | Ayrım qızı |
|---|---|---|
| Peşəsi/rolu | Mal-qara otaran yaşlı çoban | Kənddə mal-qara sahiblərinə kömək edən qadın |
| Xarakteri | Sadədil, uşaq təbiətli, qəribə hərəkətli | Çalışqan, mətin, işgüzar, güclü səsli |
| Münasibətləri | Ayrım qızı ilə xasiyyətcə uyuşmur | Kərim babanın hərəkətlərindən tez-tez narazı qalır |
İki obrazın ziddiyyətli xarakteri hekayəyə canlılıq və inandırıcılıq qatan portret təsviridir.
| Janr | Əsas əlaməti | Müəllif |
|---|---|---|
| Hekayə | Real və ya realist həyat müşahidəsinə əsaslanan kiçik həcmli nəsr | Bəlli (konkret) müəllif |
| Nağıl | Anonim, uydurma süjet, sehrli ünsürlər | Anonim (xalq yaradıcılığı) |
| Şeir | Vəzn və qafiyəyə əsaslanan lirik janr | Bəlli müəllif |
| Xatirə (memuar) | Müəllifin öz yaşadıqlarına əsaslanan nəsr | Bəlli müəllif |
«Köç» həm hekayə, həm avtobioqrafik xatirə cizgiləri daşıyır, lakin janrca nəsr — hekayədir; şeir və ya nağıl deyil.
- 1Addım 1 — Obrazlar necə təqdim olunur?: Şaiq hekayədə Kərim baba və Ayrım qızını ailənin yaylağa köçü zamanı rastlaşdığı kənd sakinləri kimi təqdim edir.
- 2Addım 2 — Xarici görünüş təsviri: Ayrım qızının balacaboy, güclü bədənli, girdə üzlü olması təsvir olunur; bu, portret təsvirinin bir nümunəsidir.
- 3Addım 3 — Xarakter təsviri: Hər iki obrazın daxili xüsusiyyətləri — Kərim babanın sadəlövhlüyü, Ayrım qızının mətinliyi — hərəkətləri və bir-birinə münasibətləri vasitəsilə açılır.
- 4Addım 4 — Bədii məqsəd: Bu təsvirlər sayəsində oxucu kənd həyatının müxtəlif insan xarakterlərini yaxından tanıyır; hekayə sadə süjetdən kənara çıxaraq zəngin insan mənzərəsi yaradır.
«Köç» hekayəsi həm təbiət (mənzərə), həm insan (portret) təsvirinin bədii nümunəsidir; dərslikdə «Kərim baba» və «Ayrım qızı» hissələri ayrıca öyrənilir.
Tez-tez yol verilən səhv: «Köç»ü şeir və ya nağıl janrına aid etmək. Əsər nəsr janrındadır — hekayədir; uydurma nağıl süjeti deyil, real uşaqlıq xatirəsinə əsaslanır.
Abdulla Şaiqin əsl adı Abdulla Axund Mustafa oğlu Talıbzadədir; «Şaiq» onun ədəbi təxəllüsüdür. Ölüm ili 1959-cu ildir — sonrakı (məsələn, repressiya dövrü) tarixlərlə bağlı iddialar yanlışdır.
Qaydalar
- 1«Köç» hekayəsinin müəllifi Azərbaycan yazıçısı, şairi və pedaqoqu Abdulla Şaiqdir (1881–1959).
- 2Əsər janrca hekayədir — bədii nəsrin bir növüdür; şeir yaxud nağıl deyil.
- 3Hekayənin əsas mövzusu bir ailənin yaylağa köçü zamanı təbiətin və insanların bədii təsviridir.
- 4Kərim baba və Ayrım qızı hekayədəki iki fərqli xarakterli obrazdır; dərslikdə onlara həsr olunmuş hissələr ayrıca öyrənilir.
- 5Abdulla Şaiq Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının banilərindən biri hesab olunur və nəsrində portret və mənzərə təsvirindən mahir istifadə edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir