«Çahargah əfsanəsi»
Xalq əfsanəsi; hikmətin zülm üzərində qələbəsi.
«Çahargah əfsanəsi» Azərbaycan xalq yaradıcılığının nümunəsidir; əsərin konkret müəllifi məlum deyil, ona görə də o, anonim xalq əfsanəsi kimi tanınır. Əfsanə — xalq ədəbiyyatının epik janrlarından biridir; müəyyən bir hadisənin, adətin, yaxud sənət nümunəsinin yaranmasını izah etməyə xidmət edən, nəqletməyə əsaslanan şifahi hekayə formasıdır. Əsərdə qədim zamanlarda yaşamış, gözəl əməlləri ilə xalqın hörmətini qazanmış bir alimdən bəhs olunur. Onun şöhrəti ölkənin hökmdarına çatır və hökmdar onu saraya dəvət edir, lakin alim üç gün düşündükdən sonra bu təklifi nəzakətlə rədd edir. Alimin sərbəst və düz cavabı hökmdarı hiddətləndirir; o, vəzirinə alimi çətin suallarla imtahana çəkməyi tapşırır. Vəzir qırx gün ərzində hazırladığı tapmacanı — Ulu dağın başından buraxılan bir qozun Zümzümə bulağına qədər neçə dəfə fırlanacağını — meydanda camaatın qarşısında alimə verir, alim isə çatışmayan ölçüləri (yolun uzunluğu, dağın mailliyi, qozun həcmi) tələb edərək tapmacanın qeyri-mümkünlüyünü göstərir və xalqın rəğbətini bir daha qazanır. Buna qəzəblənən hökmdar alimi başqa ölkəyə gedən bir karvana qoşdurur. Karvan yolunda alim dəvələrin boynundakı zınqırovların düzülüşünü elə dəyişir ki, onlardan valeh edici bir musiqi yaranır; bu musiqi hökmdarın onu geri qaytarmaq üçün göndərdiyi atlıları belə valeh edib yollarından saxlayır. Əsər əfsanə janrının əsas əlaməti olan nəqletmə üsulundan istifadə edir: hadisələr müəyyən zaman ardıcıllığı ilə təsvir və izah olunur, bu da şagirdə bədii əsərdə hadisələrin ardıcıllığını izləməyi öyrədir. Əsərin əsas ideyası budur ki, hikmət və sənət zülmkar hakimiyyət və təkəbbür üzərində qələbə çalır.
Məsələn, əfsanədə alimin sadə zınqırov səslərindən yaratdığı musiqi, elmin və istedadın gücünü qaba qüvvədən üstün tutan rəmzə çevrilir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Xalq yaradıcılığı (anonim) | «Çahargah əfsanəsi» | Əfsanə | Hikmətin və sənətin zülm, təkəbbürlü hakimiyyət üzərində qələbəsi |
Əsərin konkret müəllifi yoxdur, o, Azərbaycan xalq yaradıcılığının nümunəsidir.
| Obraz | Xarakteristika |
|---|---|
| Alim | Xalqın rəğbətini qazanmış, ağıllı və təvazökar; hökmdarın təklifini rədd edir, vəzirin tapmacasını zəka ilə boşa çıxarır |
| Hökmdar | Alimin rədd cavabına hirslənən, onu sınamaq və cəzalandırmaq istəyən hakim |
| Vəzir | Hökmdarın tapşırığı ilə qırx gündə çətin suallar hazırlayıb alimi imtahana çəkən məsləhətçi |
Üç obrazın qarşıdurması əsərin süjetini formalaşdırır.
| Mərhələ | Hadisə |
|---|---|
| 1 | Hökmdar alimi saraya dəvət edir, alim təklifi nəzakətlə rədd edir |
| 2 | Hirslənən hökmdar vəzirinə tapşırıq verir; vəzir qırx gündə çətin tapmaca hazırlayır |
| 3 | Meydanda alim tapmacanı (qoz-Ulu dağ-Zümzümə bulağı) zəka ilə boşa çıxarır |
| 4 | Qəzəblənən hökmdar alimi başqa ölkəyə gedən karvana qoşdurur |
| 5 | Alim karvanda zınqırovlardan ecazkar musiqi yaradıb təqibçi atlıları çaşdırır |
Əsər nəqletmə üsulu ilə hadisələri zaman ardıcıllığı ilə izah edir.
- 1Addım 1 — Münaqişənin başlanğıcı: Hökmdarın sarayda qalmaq təklifini alim nəzakətlə rədd edir, bu, hökmdarı hiddətləndirir.
- 2Addım 2 — Sınaq: Hökmdarın tapşırığı ilə vəzir qırx gündə çətin tapmaca hazırlayır, alim isə əks-sualla onu boşa çıxarır.
- 3Addım 3 — Sürgün: Hirslənən hökmdar alimi başqa ölkəyə gedən bir karvana qoşdurur.
- 4Addım 4 — Kulminasiya və həll: Alim zınqırov musiqisi ilə onu tutmağa göndərilmiş atlıları çaşdırıb azad qalır.
- 1Addım 1 — Sualı müəyyənləşdirmək: Ulu dağın başından buraxılan qozun Zümzümə bulağına qədər neçə dəfə fırlanacağı soruşulur.
- 2Addım 2 — Çatışmayan məlumatları aşkar etmək: Yolun uzunluğu, dağın mailliyi və qozun həcmi əvvəlcədən verilmir.
- 3Addım 3 — Nəticə çıxarmaq: Bu ölçülər olmadan sualın dəqiq cavabını vermək mümkün deyil.
- 4Addım 4 — Əhəmiyyətini qiymətləndirmək: Alim bununla tapmacanın niyyətini (onu çaşdırmaq) ifşa edir və öz zəkasını nümayiş etdirir.
Əsərin əsas ideyası hikmətin və sənətin zülm və təkəbbürlü hakimiyyət üzərində qələbəsidir — alim nə hökmdarın təklifinə, nə də vəzirin tapmacasına aciz qalır.
Şagirdlər tez-tez əsəri Çahargah muğamının musiqi-tarixi izahı hesab edir; unutmayın ki, bu, bədii-obrazlı bir xalq əfsanəsidir — alim, hökmdar və vəzirin süjeti əsasdır, muğamşünaslıq deyil.
Əfsanədə hökmdarın alimi bağışlaması təsvir olunmur — hekayə atlıların əliboş geri qayıtması ilə bitir, sonrakı taleyi göstərilmir.
Vəzirin qoz-tapmacası riyazi tapmaca kimi həll olunmur — alimin cavabı sualın öz daxilində qeyri-mümkün, cavabsız olduğunu göstərməkdir.
Qaydalar
- 1«Çahargah əfsanəsi» xalq yaradıcılığı nümunəsidir, konkret müəllifi məlum deyil.
- 2Əsərin janrı əfsanədir; əfsanə xalq ədəbiyyatının nəqletməyə əsaslanan epik janrlarından biridir.
- 3Hökmdarın vəziri alimi qırx gün ərzində hazırladığı çətin tapmacalarla imtahana çəkir, alim isə zəkası ilə onu üstələyir.
- 4Sürgün olunan alim karvanda dəvə zınqırovlarından ecazkar musiqi yaradaraq onu tutmağa göndərilmiş atlıları çaşdırır.
- 5Əsərin əsas ideyası hikmətin və sənətin zülm və təkəbbürlü hakimiyyət üzərində qələbəsidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir