«Ana rəhmi əfsanəsi»
Əfsanə; ana rəhmi və mərhəmətin müqəddəsliyi.
«Ana rəhmi» əfsanəsi Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına aid, müəllifi məlum olmayan bir əfsanədir; VI sinif ədəbiyyat proqramında «Bədii əsərlərdə təsvir-nəqletmə» mövzusu daxilində öyrənilir. Əfsanə şifahi xalq yaradıcılığının geniş yayılmış janrlarından biridir: o, adətən təbiət hadisələri və varlıqları, keçmişdə baş vermiş hadisələr, xalqın həyatı, mifi və adət-ənənəsi ilə bağlı yaranır. Əfsanə ilə nağılın ortaq və fərqli cəhətləri var: hər ikisində sehrli qüvvələr və möcüzəli hallar iştirak edir, lakin nağılda çevrilmə sehrli qüvvələr sayəsində baş verirsə, əfsanədə bu, söz, arzu, alqış və ya qarğış vasitəsilə baş verir; əfsanədə adı çəkilən yer, daş, bulaq və s. bu gün də maddi varlıq kimi mövcud olur, nağılda isə belə hala rast gəlinmir. Əsərin adından — «Ana rəhmi» — göründüyü kimi, onun mərkəzində ananın rəhmi, yəni hüdudsuz mərhəməti və məhəbbəti dayanır; bu, Azərbaycan xalq ədəbiyyatında tez-tez rast gəlinən, ananın müqəddəsliyini tərənnüm edən bir mövzudur. Fəslin adına uyğun olaraq, əsər həm nəqletmə (hadisələrin ardıcıl söylənməsi), həm də təsvir (yerin, təbiətin bədii təsviri) priyomlarından istifadə edir — bu iki priyom bədii nəsrin əsas təməl daşlarıdır.
Məsələn: xalq yaradıcılığında ana surəti çox vaxt fədakarlığın və mərhəmətin ən yüksək rəmzi kimi təqdim olunur.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Xalq yaradıcılığı (anonim) | «Ana rəhmi» | Əfsanə | Ana rəhmi və mərhəmətin müqəddəsliyi |
Əsərin konkret müəllifi yoxdur; o, Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına aid əfsanədir.
| Əlamət | Əfsanə | Nağıl |
|---|---|---|
| Müəllif | Anonim (xalq yaradıcılığı) | Anonim (xalq yaradıcılığı) |
| Sehrli çevrilmənin səbəbi | Söz, arzu, alqış və ya qarğış | Sehrli qüvvələr |
| Adı çəkilən yer (daş, bulaq və s.) | Bu gün də maddi varlıq kimi mövcuddur | Belə hala rast gəlinmir |
Hər iki janrda sehrli və möcüzəli hallar olsa da, çevrilmənin mənbəyi və yerin reallığı onları fərqləndirir.
| Priyom | Mahiyyəti | Nümunə |
|---|---|---|
| Nəqletmə | Hadisələrin zaman ardıcıllığı ilə söylənməsi | Əfsanədəki hadisələrin başlanğıcdan sona doğru nəql olunması |
| Təsvir | Yerin, təbiətin və ya insanın zahiri görünüşünün bədii dillə çatdırılması | Əfsanənin bağlı olduğu yerin, təbiətin bədii təsviri |
Əfsanə janrı hər iki priyomu birləşdirdiyi üçün «Bədii əsərlərdə təsvir-nəqletmə» fəslində öyrənilir.
- 1Addım 1 — Mənbəyi müəyyənləşdir: Əsərin konkret müəllifi göstərilmirsə və nəsildən-nəslə şifahi ötürülübsə, bu, xalq yaradıcılığı (anonim) əsəridir.
- 2Addım 2 — Janrı təyin et: Əsərdə təbiət/keçmiş hadisəsi, sehrli çevrilmə və konkret bir yerlə bağlılıq varsa, bu, dastan, təmsil və ya lirik şeir yox, əfsanədir.
- 3Addım 3 — Əsas mövzunu müəyyən et: Başlıqdakı «rəhm» sözü mərhəmət deməkdir; «Ana rəhmi» başlığı əsərin mövzusunun ananın hüdudsuz mərhəməti və məhəbbəti olduğunu göstərir.
- 4Addım 4 — Bədii priyomları müəyyənləşdir: Əsərdə həm hadisələrin ardıcıl nəqli (nəqletmə), həm də yerin/təbiətin bədii təsviri (təsvir) birgə istifadə olunur.
- 1Addım 1 — Müəllif statusunu yoxla: Hər iki janr da adətən anonimdir; bu, əfsanə ilə nağılı fərqləndirən əsas əlamət deyil.
- 2Addım 2 — Sehrli çevrilmənin mənbəyini yoxla: Nağılda çevrilmə sehrli qüvvələr sayəsində, əfsanədə isə söz, arzu, alqış və ya qarğış vasitəsilə baş verir.
- 3Addım 3 — Yerin reallığını yoxla: Əfsanədə adı çəkilən yer, daş, bulaq və s. bu gün də maddi varlıq kimi mövcud olur; nağılda belə hala rast gəlinmir.
«Ana rəhmi» əfsanəsinin mərkəzi ideyası ananın hüdudsuz mərhəməti və məhəbbətinin müqəddəsliyidir; başlıqdakı «rəhm» sözü məhz bunu bildirir.
Şagirdlər tez-tez əfsanəni nağıl və ya təmsillə qarışdırır; əfsanəni fərqləndirən əsas əlamət sehrli çevrilmənin söz/qarğışla baş verməsi və adı çəkilən yerin indi də mövcud olmasıdır.
«Müəllif kimdir?» sualına konkret bir şəxs adı yazmaq səhvdir — düzgün cavab «Xalq yaradıcılığı (anonim)»dir, çünki əsərin fərdi müəllifi yoxdur.
Əfsanə ilə nağılın hər ikisində sehrli və möcüzəli hallar olduğu üçün onları yalnız «sehr var/yoxdur» əsasında deyil, çevrilmənin mənbəyinə görə fərqləndirmək lazımdır.
Qaydalar
- 1«Ana rəhmi» əfsanəsi Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına aiddir; onun konkret müəllifi yoxdur, xalq yaradıcılığı hesab olunur.
- 2Əsər janrca əfsanədir; VI sinif ədəbiyyat proqramında «Bədii əsərlərdə təsvir-nəqletmə» mövzusu daxilində öyrənilir.
- 3Əfsanədə sehrli çevrilmə söz, arzu, alqış və ya qarğış vasitəsilə baş verir; nağılda isə bu, sehrli qüvvələr sayəsində olur.
- 4Əsərin başlığı onun əsas mövzusunu göstərir: ananın rəhmi, yəni hüdudsuz mərhəməti və məhəbbəti.
- 5Nəqletmə hadisələrin ardıcıl söylənməsi, təsvir isə yerin və ya varlığın bədii təsviridir; əfsanə hər ikisindən istifadə edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir