«İki qardaş nağılı»
Xalq nağılı; zəhmət, ağıl və mərhəmətin qələbəsi.
«İki qardaş nağılı» Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına aid anonim məişət nağılıdır — əsərin fərdi müəllifi yoxdur, onu xalq yaratmış və nəsildən-nəslə şifahi yolla ötürmüşdür. Nağıl iki qardaş cütünün — zəhmətkeş, ağıllı əkinçi qardaşlarla tənbəl, tamahkar tacir qardaşların — taleyini qarşı-qarşıya qoyur. Əkinçi qardaşlar atalarından qalan az mal-dövləti zəhmətlə artırır, bir-birinə mərhəmət və dürüstlük göstərirlər; onların gizli yaxşılığı sonda mükafatlandırılır. Tacir qardaşlar isə var-dövləti ağılsızcasına sərf edir, tənbəllik və tamahkarlıq üzündən uğursuzluğa düçar olurlar. Janr baxımından əsər məişət nağılıdır: hadisələr real həyata, ailə-təsərrüfat münasibətlərinə əsaslanır, sehrli qüvvələr demək olar ki, iştirak etmir — bu, onu sehirli nağıllardan fərqləndirən başlıca əlamətdir. Nağılın əsas ideyası budur: həqiqi rifah zəhmətdən, ağıldan və mərhəmətdən doğur, tənbəllikdən və tamahdan yox. Əsərdə əks-təsvir (kontrast) üsulu — iki qardaş cütünün bir-birinə zidd xarakterləri — əsas kompozisiya vasitəsidir; müsbət və mənfi obrazların qarşılaşdırılması xalq nağıllarının səciyyəvi əlamətidir. Nağıl «Sinifdənxaric oxu» bölməsində şagirdlərə müstəqil oxu materialı kimi təqdim olunur ki, onlar məişət nağıllarının quruluşunu və əxlaqi dərsini müstəqil dərk etsinlər, sinifdə öyrəndikləri janr biliklərini yeni bir mətn üzərində tətbiq etsinlər. Nağılın tərbiyəvi əhəmiyyəti də bundadır: o, şagirdə zəhmətin, ağlın və mərhəmətin insan taleyini necə formalaşdırdığını sadə, lakin təsirli bir süjet vasitəsilə göstərir.
Məsələn: nağılda zəhmətkeş qardaşların bir-birinə göstərdiyi gizli yardım xeyirxahlığın həmişə mükafatlandırıldığını əyani şəkildə göstərir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Xalq əsəri / anonim | «İki qardaş nağılı» | Nağıl (məişət nağılı) | Zəhmət, ağıl və mərhəmətin qələbəsi |
Əsərin fərdi müəllifi yoxdur; onu Azərbaycan xalqı yaratmış, şifahi yolla nəsildən-nəslə ötürmüşdür.
| Xüsusiyyət | Əkinçi qardaşlar | Tacir qardaşlar |
|---|---|---|
| Xarakter | Zəhmətkeş, ağıllı, mərhəmətli | Tənbəl, tamahkar |
| Davranış | Bir-birinə gizli yardım göstərir | Var-dövləti israf edir |
| Nəticə | Zəhmətləri mükafatlandırılır | Uğursuzluğa düçar olurlar |
Bu cədvəl nağılın əks-təsvir (kontrast) üsulunu əyani göstərir: iki qardaş cütü bir-birinə tam ziddir.
| Janr | Əsas əlamətləri |
|---|---|
| Nağıl | Anonim, nəsr, ənənəvi süjet, müsbət qəhrəmanın qələbəsi |
| Dastan | Anonim, nəsr və şeirin qarışığı, iri həcmli epik əsər, qəhrəmanlıq mövzusu |
| Əfsanə | Anonim, qısa rəvayət, real yer, şəxs və ya hadisə ilə bağlıdır |
| Oçerk | Fərdi müəllifi olan, real müşahidəyə əsaslanan bədii nəsr janrı |
Nağılı digər janrlardan fərqləndirən başlıca əlamət: anonim müəllif və ənənəvi süjetdir.
- 1Addım 1 — İki xətt hansılardır?: Nağıl iki paralel xətt üzərində qurulub: əkinçinin oğullarının həyatı və tacirin oğullarının həyatı.
- 2Addım 2 — Xarakter fərqi nədir?: Əkinçi qardaşlar zəhmətkeş, ağıllı və mərhəmətlidir; tacir qardaşlar isə tənbəl və tamahkardır.
- 3Addım 3 — Davranış necə nəticələnir?: Əkinçi qardaşların bir-birinə göstərdiyi gizli yardım mükafatlandırılır; tacir qardaşların tənbəlliyi və tamahı isə uğursuzluqla nəticələnir.
- 4Addım 4 — Ümumi ideya nədir?: İki xəttin əks nəticələri nağılın əsas ideyasını təsdiqləyir: həqiqi rifah zəhmətdən, ağıldan və mərhəmətdən doğur, tənbəllik və tamahdan yox.
Nağılın ideyasını yadda saxlamaq üçün bir qayda: iki qardaş cütünün əks taleyi eyni fikri iki dəfə təsdiqləyir — zəhmət və mərhəmət qalib gəlir, tənbəllik və tamah məğlub olur.
Tez-tez buraxılan səhv: «İki qardaş nağılı»nı dastan adlandırmaq. Dastan nəsr və şeirin qarışığından ibarət iri epik əsərdir; «İki qardaş nağılı» isə nəsr janrı olan (məişət) nağıldır.
Diqqət: Bu nağılın müəllifi Nizami Gəncəvi, Aleksandr Düma və ya Cəlil Məmmədquluzadə deyil. «İki qardaş nağılı» anonim xalq nağılıdır — onu fərdi bir şəxs yox, xalq yaratmışdır.
Nağılda uğur sehrli bir qüvvədən deyil, xarakterdən (zəhmət, ağıl, mərhəmət) gəlir; buna görə əsər sehirli yox, məişət nağılı hesab olunur. Nağılın konkret cümlələrini əsərdən sitat kimi əzbər öyrənməyə ehtiyac yoxdur — əsas odur ki, janr, obrazlar və ideya düzgün mənimsənilsin.
Qaydalar
- 1«İki qardaş nağılı» janrına görə nağıldır (məişət nağılı) — şifahi xalq ədəbiyyatının nəsr janrıdır.
- 2Əsərin müəllifi ANONİMDİR — onu xalq yaratmışdır, konkret fərdi müəllifi yoxdur.
- 3Nağılda iki qardaş cütü qarşılaşdırılır: zəhmətkeş, mərhəmətli əkinçi qardaşlar və tənbəl, tamahkar tacir qardaşlar.
- 4Nağılın əsas ideyası budur: real rifah zəhmətdən, ağıldan və mərhəmətdən doğur, tənbəllik və tamahdan yox.
- 5Məişət nağılı kimi əsərdə hadisələr real həyata əsaslanır, sehrli qüvvələr demək olar ki, iştirak etmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir