«Tülkü ilə qurd»
Xalq heyvan nağılı; ağılın gücə qarşı qələbəsi.
«Tülkü ilə qurd» Azərbaycan xalq yaradıcılığının nümunəsidir — bu nağılın konkret, tarixən müəyyənləşən müəllifi yoxdur; o, əsrlər boyu şifahi şəkildə nəsildən-nəslə ötürülərək günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Janrına görə əsər heyvanlar haqqında nağıldır (heyvan nağılı): burada insana xas keyfiyyətlər heyvan surətlərinə — tülküyə və qurda — köçürülür. Azərbaycan xalq nağıllarında tülkü ənənəvi olaraq hiyləgərliyin və itiağıllılığın, qurd isə acgözlüyün və qaba gücün rəmzi kimi çıxış edir. Heyvan nağıllarının ümumi qanunauyğunluğuna görə zəif surət güclü surəti fiziki qüvvə ilə yox, məhz ağıl və hiylə ilə üstələyir; nağıl adətən zəifin qələbəsi və ədalətin bərpası ilə başa çatır. Bu, xalq nağıllarına xas dərin fəlsəfi ideyanı — gücün deyil, zəkanın həqiqi üstünlük olduğunu — təsdiqləyir. Nağıl, digər xalq nağılları kimi, formulvari quruluşa malikdir: ənənəvi başlanğıc düsturları (məs. «Biri var idi, biri yox idi...»), süjetdə təkrarlar və aydın, konkret sonluq. Dialoqlar canlı və obrazlıdır, dil sadə, xalq danışıq dilinə yaxındır. Əsər «Sinifdənxaric oxu» bölməsində öyrədilir, çünki o, şagirdlərə xalq ədəbiyyatının anonimliyini, heyvan nağılı janrının xüsusiyyətlərini və mətndəki örtülü ibrəti aşkar etmək bacarığını qazandırır. Diqqət yetirmək lazımdır ki, eyni mövzuda, lakin fərqli «Tülkü və qurd» adlı təmsillər Qasım bəy Zakir (1784–1857) və Abbas Səhhət (1874–1918) kimi müəyyən müəlliflər tərəfindən də yazılmışdır — bunlar bu xalq nağılından fərqli, müstəqil müəllif əsərləridir.
Məsələn: nağılda tülkünün hiyləsi qurdun acgözlüyünü aşkara çıxaran bir vasitə rolunu oynayır.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|---|
| Xalq yaradıcılığı (anonim) | «Tülkü ilə qurd» | Nağıl (heyvan nağılı) | Ağılın gücə qarşı qələbəsi |
Əsərin konkret, tarixən müəyyənləşən müəllifi yoxdur — o, Azərbaycan xalq yaradıcılığının nümunəsidir.
| Surət | Təmsil etdiyi keyfiyyət |
|---|---|
| Tülkü | Hiyləgərlik və itiağıllılıq |
| Qurd | Acgözlük və qaba güc |
Xalq nağıllarında heyvan surətlərinə ənənəvi olaraq sabit insani keyfiyyətlər köçürülür.
| Əsər | Müəllif | Növü |
|---|---|---|
| Dərslikdəki «Tülkü ilə qurd» | Xalq yaradıcılığı (anonim) | Xalq nağılı |
| «Tülkü və Qurd» təmsili | Qasım bəy Zakir (1784–1857) | Müəllifli təmsil |
| «Tülkü və qurd» təmsili | Abbas Səhhət (1874–1918) | Müəllifli təmsil |
Eyni mövzuda yazılmış, lakin fərqli müəllif və janra malik əsərləri qarışdırmaq olmaz.
- 1Addım 1 — Janrı müəyyənləşdir: Əsər nəsrlə yazılmış heyvan nağılıdır; müəllifi yoxdur, xalq yaradıcılığının nümunəsidir.
- 2Addım 2 — Surətləri təhlil et: Tülkü hiyləgərliyi və itiağıllılığı, qurd isə acgözlüyü və qaba gücü təmsil edir.
- 3Addım 3 — Əsas ideyanı çıxar: Nağıl göstərir ki, fiziki güc təkbaşına qələbə gətirmir — ağıl və hiylə daha güclü ola bilər.
- 4Addım 4 — Digər əsərlərdən fərqləndir: Bu anonim nağılı Qasım bəy Zakirin və Abbas Səhhətin eyni adlı, lakin müəllifli təmsilləri ilə qarışdırmaq olmaz.
Nağılın ən mühüm əlaməti onun anonim olmasıdır — konkret, tarixən müəyyənləşən müəllifi yoxdur, xalq arasında yaranıb.
Şagirdlər tez-tez bu xalq nağılını Qasım bəy Zakirin və ya Abbas Səhhətin eyni adlı təmsili ilə qarışdırırlar — bunlar tamamilə fərqli, müəllifli ayrı əsərlərdir.
Eyni «tülkü və qurd» mövzusunda bir neçə fərqli əsər olduğuna görə sualda hansı əsərdən (anonim nağıl, yoxsa müəllifli təmsil) söhbət getdiyinə diqqətlə fikir vermək lazımdır.
Heyvan surətləri (tülkü, qurd) əslində insan xarakterlərinin simvolik təsviridir — nağılı oxuyarkən heyvan davranışının arxasındakı insani keyfiyyəti axtarmaq lazımdır.
Qaydalar
- 1«Tülkü ilə qurd» Azərbaycan xalq yaradıcılığının məhsuludur — əsərin konkret müəllifi yoxdur, o, anonimdir.
- 2Janrına görə bu əsər heyvanlar haqqında nağıldır (heyvan nağılı); əsas surətlər tülkü və qurddur.
- 3Ənənəyə görə tülkü hiyləgərliyi və ağlı, qurd isə acgözlüyü və qaba gücü təmsil edir.
- 4Nağılın əsas ideyası budur: fiziki gücdən çox, ağıl və hiylə qələbə qazandırır.
- 5Eyni mövzuda, lakin fərqli müəllifli «Tülkü və qurd» təmsilləri də var (Qasım bəy Zakir, Abbas Səhhət) — onları bu anonim xalq nağılı ilə qarışdırmaq olmaz.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir