Elektrik qarşılıqlı təsiri — yüklər, elektriklənmə, ildırım

ELEKTRİK qarşılıqlı təsiri — elektrik YÜKLÜ cisimlər arasında TOXUNMA OLMADAN baş verən təmassız təsirdir. İKİ NÖV elektrik yükü var: MÜSBƏT (+) və MƏNFİ (–). ƏSAS QAYDA: EYNİ CİNSLİ YÜKLƏR (hər ikisi müsbət və ya hər ikisi mənfi) bir-birini İTƏLƏYİR, MÜXTƏLİF CİNSLİ YÜKLƏR (biri müsbət, biri mənfi) bir-birini CƏZB EDİR.

ELEKTRİKLƏNMƏ — cismin elektrik yükü əldə etməsi prosesidir. Neytral (yüksüz) cisimdə müsbət və mənfi yüklərin sayı BƏRABƏRDİR. Elektriklənmə zamanı bu tarazlıq pozulur — cisim ya artıq elektron (mənfi yüklənir), ya da elektron çatışmazlığı (müsbət yüklənir) əldə edir. Elektriklənmənin ÜÇ əsas üsulu var (VI sinif səviyyəsində):

1. SÜRTÜNMƏ İLƏ ELEKTRİKLƏNMƏ — iki müxtəlif cismi bir-birinə sürtdükdə elektronlar bir cisimdən digərinə keçir. Məsələn: plastik darağı saça sürtdükdə daraq mənfi yüklənir, saç müsbət yüklənir. Şüşə çubuğu ipəyə sürtdükdə şüşə müsbət yüklənir. Ən tanınmış gündəlik nümunə: saça sürtülmüş plastik daraq kiçik kağız parçalarını cəzb edir.

2. TOXUNMA İLƏ ELEKTRİKLƏNMƏ — yüklü cisim neytral (yüksüz) cismə toxunduqda, yükün bir hissəsi neytral cismə keçir. Hər iki cisim eyni cinsli yüklə yüklənir.

3. TƏSİR İLƏ ELEKTRİKLƏNMƏ — yüklü cisim neytral cismə yaxınlaşdırıldıqda, neytral cisimdə yüklərin AYRILMASI baş verir (elektrostatik induksiya). Yaxınlaşdırılan cismin yaxın tərəfində əks cinsli yük toplanır.

İLDIRIM — təbiətdəki nəhəng elektrik boşalmasıdır. Buludlar arasında və ya buludla yer arasında yaranan böyük elektrik qığılcımıdır. İldırım əsnasında hava çox yüksək temperatura qədər qızır və sürətlə genişlənir — bu genişlənmə SES (göy gurultusu) yaradır. İldırım həmişə şimşəkdən (işıq) SONRA eşidilir, çünki işıq səsdən xeyli sürətlidir.

ÜMUMİ SƏHVLƏR: eyni cinsli yüklərin cəzb etdiyini düşünmək (İTƏLƏYİR!); elektrik təsirinin toxunma ilə baş verdiyini zənn etmək (təmassızdır!); sürtünmə ilə elektriklənmədə hər iki cismin eyni cinsli yüklə yükləndiyini düşünmək (müxtəlif cinsli yüklə yüklənir).