Biologiyanın tədqiqat üsulları
Müşahidə, təcrübə, müqayisə, ölçmə.
Biologiya canlı orqanizmləri öyrənmək üçün bir neçə əsas tədqiqat üsulundan istifadə edir. MÜŞAHİDƏ — təbii şəraitdə obyektin heç bir dəyişiklik edilmədən izlənməsidir; məsələn, bir quşun yuva qurmasını izləmək. TƏCRÜBƏ (EKSPERİMENT) — nəzarətli süni şəraitdə prosesin öyrənilməsidir; burada tədqiqatçı şəraiti dəyişdirir və nəticəni izləyir; məsələn, bitkinin bir hissəsinə gübrə verib, digərinə verməməklə böyümə fərqini ölçmək. MÜQAYİSƏ — iki və ya daha çox obyektin oxşar və fərqli cəhətlərinin aşkarlanmasıdır; məsələn, birhüceyrəlilərlə çoxhüceyrəlilərin müqayisəsi. ÖLÇMƏ — kəmiyyət göstəricilərinin (uzunluq, kütlə, temperatur, say) müəyyən edilməsidir; məsələn, bir cücərmiş toxumun gündəlik boy artımının xətkeşlə ölçülməsi. Müasir biologiyada bu üsullarla yanaşı laboratoriya analizləri, kompüter modelləşdirilməsi, mikroskopiya və statistik təhlil geniş istifadə olunur. Ən geniş yayılmış səhv müşahidəni eksperimentlə qarışdırmaqdır — müşahidədə şərait dəyişdirilmir, eksperimentdə isə tədqiqatçı şəraitə müdaxilə edir.
Məsələn: bir şagird meşədə qarışqaların davranışını heç bir müdaxilə etmədən izləyirsə bu müşahidədir; lakin qarışqa yuvasına müxtəlif yemlər qoyub onların seçimini izləyirsə bu eksperimentdir.
Qaydalar
- 1Müşahidə təbii şəraitdə obyektin heç bir müdaxilə edilmədən izlənməsidir — şərait dəyişdirilmir, tədqiqatçı yalnız passiv izləyici rolundadır.
- 2Təcrübə (eksperiment) nəzarətli süni şəraitdə prosesin öyrənilməsidir — tədqiqatçı şəraitə fəal müdaxilə edir, dəyişənləri nəzarətdə saxlayır və nəticəni qeydə alır.
- 3Müqayisə iki və ya daha çox obyektin (və ya prosesin) oxşar və fərqli cəhətlərini aşkara çıxarmaq üçün istifadə olunur — təsnifat və sistemləşdirmənin əsasını təşkil edir.
- 4Ölçmə kəmiyyət göstəricilərinin (uzunluq, kütlə, həcm, temperatur, say, sürət) müvafiq alət və vahidlərlə təyin edilməsidir — tədqiqat nəticələrini dəqiq ifadə etməyə imkan verir.
- 5Müşahidə ilə eksperiment arasındakı əsas fərq: müşahidədə şərait dəyişdirilmir, eksperimentdə isə tədqiqatçı şəraiti dəyişdirir — bu ikisi eyniləşdirilməməlidir.
- 6Müasir biologiya laboratoriya analizləri (kimyəvi tərkibin təyini), kompüter modelləşdirilməsi (proseslərin riyazi simulyasiyası), mikroskopiya (hüceyrə səviyyəsində tədqiqat) və statistik təhlildən (məlumatların riyazi emalı) geniş istifadə edir.
- 7Hər bir tədqiqat üsulu müəyyən tip suala cavab vermək üçün seçilir: müşahidə 'necə baş verir?', eksperiment 'səbəb nədir?', müqayisə 'nə ilə oxşar/fərqlidir?', ölçmə 'nə qədərdir?' suallarına cavab verir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir