bio7-3.1· III Bölmə: Ali toxumlu bitkilər· ~13 dəq

Çılpaqtoxumlular şöbəsi

İynəyarpaqlılar: şam, küknar, ladin.

Çılpaqtoxumlular toxumları meyvə ilə örtülməyən, çılpaq şəkildə qozaların (strobillərin) pulcuqları üzərində yerləşən ali toxumlu bitkilərdir. Bu şöbənin əsas nümayəndələri iynəyarpaqlılar sinfinə aiddir: şam, küknar, ladin, sərv, ardıc. Yarpaqları iynəşəkilli və ya pulcuqvari olub, qalın kutikula ilə örtüldüyü üçün su itkisini minimuma endirir — bu səbəbdən quraq iqlimə də uyğunlaşa bilirlər. Çılpaqtoxumluların əksəriyyəti həmişəyaşıl ağaclardır (məsələn, şam iynələri budaqda 2-5 il qalır), lakin qaraşam kimi yarpağını tökən növləri də mövcuddur. Ötürücü sistem (ksilema və floema) yaxşı inkişaf etdiyindən su və qida maddələri bitkinin bütün hissələrinə səmərəli daşınır. Mayalanma üçün su tələb olunmur — tozcuq boruları vasitəsilə baş verən bu proses çılpaqtoxumlulara sporlu bitkilər qarşısında böyük üstünlük verir. Tozcuq küləklə daşınır, dişi qozanın toxumrüşeym vətəri üzərinə düşür, tozcuq borusu əmələ gətirərək spermiləri yumurtahüceyrəyə çatdırır. Qozanı meyvə ilə qarışdırmaq olmaz: qoza sporofillər toplusudur, meyvə isə yalnız çiçəkli bitkilərə məxsusdur.

📌Nümunə

Məsələn: şam ağacı ətraf mühitə uyğunlaşma nümunəsidir — iynəşəkilli yarpaqları su itkisini azaldır, oduncaqlı gövdəsi hündürlüyə imkan verir, tozcuqları isə qanadcıqları sayəsində küləklə kilometrlərlə məsafəyə daşına bilir.

Qaydalar

  1. 1Çılpaqtoxumluların toxumları meyvə ilə örtülmür, qozaların pulcuqları üzərində çılpaq yerləşir.
  2. 2İynəyarpaqlıların yarpaqları iynəşəkilli və ya pulcuqvari formada olur, qalın kutikula ilə örtülüdür.
  3. 3Çılpaqtoxumlularda mayalanma üçün su tələb olunmur — spermilər tozcuq borusu vasitəsilə yumurtahüceyrəyə çatdırılır.
  4. 4Qoza meyvə deyil, sporofillər toplusudur; meyvə yalnız çiçəkli (örtülütoxumlu) bitkilərdə əmələ gəlir.
  5. 5Tozcuq küləklə daşınır; çılpaqtoxumlular anemofil (küləklə tozlanan) bitkilərdir.
  6. 6Çılpaqtoxumluların əksəriyyəti həmişəyaşıldır — iynələr 2-5 il və ya daha çox budaqda qalır, tədricən dəyişir.
  7. 7Ötürücü sistem (ksilema və floema) yaxşı inkişaf etdiyi üçün çılpaqtoxumlular hündür ağaclar əmələ gətirə bilir.
  8. 8Çılpaqtoxumlular ali toxumlu bitkilər qrupuna aiddir və sporlarla deyil, toxumla çoxalırlar.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir